Αστερισμός Λαγωός: ο λαγός στα πόδια του Ωρίωνα, τα άστρα του και οι μοίρες των Διδύμων

Ο Λαγωός τρέχει κάτω από τα πόδια του Ωρίωνα με τον Σείριο από πίσω. Ο μύθος της Λέρου, τα άστρα του, το κόκκινο άστρο του Hind και οι μοίρες των Διδύμων που αγγίζει.

← Αστερισμοί και απλανείς: όλο το ευρετήριο

Του Χρήστου Άρχου, αστρολόγου από το 2003 ·

Με λίγα λόγια

Ο Λαγωός είναι ένας μικρός αρχαίος αστερισμός ακριβώς κάτω από τα πόδια του Ωρίωνα, που οι Έλληνες τον έβλεπαν σαν λαγό κυνηγημένο από τον κυνηγό και τον σκύλο του. Τα κύρια άστρα του πέφτουν στον ζωδιακό από 12°25′ ως 29°16′ Διδύμων, με τον Arneb στις 21°45′ και τον Nihal στις 20°02′ Διδύμων. Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα του τη φύση του Κρόνου και του Ερμή. Από την Ελλάδα φαίνεται χαμηλά στον νότο τα χειμωνιάτικα βράδια, καλύτερα τον Ιανουάριο.

ΟικογένειαΟ κύκλος του Ωρίωνα
Στον ζωδιακό12°25′ Διδύμων – 29°16′ Διδύμων
Λαμπρότερο άστροArneb (2.6)
Από την ΕλλάδαΑνατέλλει και δύει από την Ελλάδα
Καλύτερα το βράδυτον Ιανουάριο
ΛατινικάLepus
Ο Λαγωός στο Urania's Mirror του Sidney Hall (1824): ένας καφετής λαγός που πηδά, με τον Arneb στη μέση του σώματος και τον Nihal κάτω από αυτόν
Ο Λαγωός στο Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 30. Στην ίδια κάρτα ο Μέγας Κύων κάθεται αριστερά και η Περιστερά πετά από κάτω.

Κάτω από τον Rigel, το γαλάζιο πόδι του Ωρίωνα, υπάρχει ένα μικρό τετράπλευρο από άστρα τρίτου μεγέθους που οι περισσότεροι προσπερνούν. Τα βράδια του Ιανουαρίου, μακριά από τα φώτα, ξεχωρίζει καθαρά: τέσσερα άστρα σε σχήμα λοξού κουτιού, δύο ακόμη προς τα δυτικά σαν αυτιά, και ένα σκόρπιο ίχνος προς τα ανατολικά. Ο λαγός είναι ξαπλωμένος, ή τρέχει, ανάλογα με το πώς θα τον φανταστείς.

Τον έβλεπαν ήδη οι Έλληνες του 3ου αιώνα π.Χ., και ο Άρατος τον βάζει σε μια σκηνή κυνηγιού που κρατά όλη τη νύχτα. Ο Ωρίων στέκεται από πάνω, ο Σείριος ακολουθεί από πίσω, και ο Λαγωός δεν προλαβαίνει ποτέ να ξεφύγει. Ανατέλλει πρώτος, δύει πρώτος, και ο σκύλος βγαίνει από τον ορίζοντα πάντα λίγο αργότερα, στο ίδιο σημείο.

Ο μύθος του Λαγωού και οι λαγοί της Λέρου

Ο Ψευδο-Ερατοσθένης, στους Καταστερισμούς, δίνει μια σύντομη εξήγηση για το γιατί ο λαγός βρίσκεται στα άστρα. Ο Ερμής τον έβαλε εκεί για την ταχύτητά του, και τον έβαλε κάτω από τον Ωρίωνα, αφού ο Ωρίων ήταν κυνηγός και ο λαγός το πιο συνηθισμένο θήραμα. Προσθέτει και μια παρατήρηση που οι αρχαίοι επαναλάμβαναν συχνά, ότι ο λαγός γεννά συνεχώς, και ενώ θηλάζει τα μικρά του κυοφορεί κιόλας τα επόμενα. Η εικόνα έχει κάποια βάση. Οι λαγοί μπορούν να μείνουν ξανά έγκυοι πριν γεννήσουν, και ο Ηρόδοτος και ο Αριστοτέλης το είχαν σημειώσει πολύ πριν από τη βιολογία.

Ο Υγίνος, στο δεύτερο βιβλίο της Poetica Astronomica, προσθέτει μια ιστορία από τη Λέρο. Στο νησί δεν υπήρχαν λαγοί. Ένας νέος έφερε από αλλού μια έγκυο λαγίνα και την περιποιήθηκε. Όταν γέννησε, οι γείτονες ζήτησαν μικρά για να τα μεγαλώσουν κι αυτοί, και μέσα σε λίγο καιρό όλο το νησί έτρεφε λαγούς. Οι λαγοί πολλαπλασιάστηκαν τόσο που άρχισαν να τρώνε τα σπαρτά, και οι κάτοικοι, που ως τότε τους χάιδευαν, βρέθηκαν να πεινάνε. Χρειάστηκε να ενωθούν όλοι για να τους διώξουν από το νησί. Κατά τον Υγίνο, η εικόνα του λαγού μπήκε στον ουρανό για να θυμίζει ότι τίποτε δεν είναι τόσο ποθητό που να μη φέρει, με τον καιρό, περισσότερη λύπη από χαρά.

Ο Άρατος δεν λέει μύθο, λέει μόνο την κίνηση. Ο λαγός κυνηγιέται ασταμάτητα κάτω από τα πόδια του Ωρίωνα, και ο Σείριος τον ακολουθεί σαν να τον καταδιώκει, ανατέλλει πίσω του και τον παρακολουθεί όταν δύει. Αυτή η σειρά ισχύει ακόμη από την Ελλάδα: ο Λαγωός βγαίνει από τον ορίζοντα περίπου μία ώρα πριν από τον Σείριο.

Τίποτε δεν είναι τόσο ποθητό, που να μη φέρει τελικά περισσότερη λύπη από όση χαρά έδωσε.Υγίνος, Poetica Astronomica II 33, ελεύθερη απόδοση

Ο Μανίλιος και οι γρήγοροι άνθρωποι του Λαγωού

Ο Ρωμαίος ποιητής Μανίλιος, που έγραψε τα Astronomica στα χρόνια του Αυγούστου και του Τιβερίου, αφιερώνει το πέμπτο βιβλίο του στους αστερισμούς που ανατέλλουν μαζί με τα ζώδια και σε όσους γεννιούνται εκείνη την ώρα. Για τον Λαγωό η εικόνα του είναι σχεδόν αθλητική. Όποιος γεννηθεί όταν ανεβαίνει ο λαγός έχει γρήγορα πόδια, ξεφεύγει από κάθε κίνδυνο, νικά στο τρέξιμο, και στα παιχνίδια με τη μπάλα πιάνει και στέλνει με τα χέρια του ό,τι του ρίχνουν, σαν να έχει φτερά. Είναι μια από τις λίγες αρχαίες περιγραφές που μοιάζουν με προφίλ αθλητή.

Το ενδιαφέρον με τον Μανίλιο είναι ότι δεν κοιτά το εκλειπτικό μήκος του άστρου. Κοιτά την ώρα που ο αστερισμός ανεβαίνει στον ορίζοντα σε σχέση με ένα ζώδιο. Αυτός ο τρόπος, η παρανατολή, είναι πολύ πιο κοντά στα σημερινά parans από όσο φαίνεται, και θυμίζει ότι για τους αρχαίους οι αστερισμοί μακριά από την εκλειπτική δούλευαν κυρίως μέσα από τον ορίζοντα.

Οι Άραβες πήραν τον λαγό από τους Έλληνες, είχαν όμως και δικές τους εικόνες για τα ίδια άστρα. Το όνομα Arneb είναι η αραβική λέξη για τον λαγό, αλλά πριν από την ελληνική επιρροή οι βεδουίνοι έβλεπαν στα τέσσερα άστρα του κουτιού καμήλες που σκύβουν να πιουν νερό, al-nihal. Άλλοι τα έλεγαν «θρόνο» της al-Jauza, της μορφής που αντιστοιχούσε στον Ωρίωνα. Ο Nihal, το β του Λαγωού, κράτησε το όνομα των καμηλών.

Τα άστρα του Λαγωού

Τα δύο λαμπρότερα άστρα του Λαγωού έχουν αραβικά ονόματα. Arneb σημαίνει απλώς «ο λαγός», μετάφραση του ελληνικού ονόματος του αστερισμού. Nihal προέρχεται από το al-nihal, τις «καμήλες που σβήνουν τη δίψα τους», όπως έβλεπαν οι βεδουίνοι τα τέσσερα άστρα του σώματος. Το ε, που σε κάποιους καταλόγους εμφανίζεται με όνομα, δεν έχει πραγματικό παραδοσιακό όνομα, και το ίδιο ισχύει για τα γ, δ, ζ, η και μ. Ο Πτολεμαίος περιγράφει όλα αυτά τα άστρα με βάση τη θέση τους στο σώμα του λαγού: στα αυτιά, στο σώμα, στα πόδια.

ΆστροΟνομασίαΜέγεθοςΘέση στον ζωδιακό (2026)Φύση
Arnebα Leporis2.621°45′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
Nihalβ Leporis2.820°02′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
—ε Leporis3.212°25′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
—μ Leporis3.315°45′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
—ζ Leporis3.526°21′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
—γ Leporis3.625°13′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
—η Leporis3.729°16′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής
—δ Leporis3.827°32′ ΔιδύμωνΚρόνος–Ερμής

Ο Πτολεμαίος δίνει μία κρίση για όλα τα άστρα του Λαγωού, Κρόνος και Ερμής, χωρίς να ξεχωρίζει κάποιο. Γι’ αυτό η ίδια φύση εμφανίζεται σε όλες τις γραμμές του πίνακα.

Πού πέφτει ο Λαγωός στον ζωδιακό

♈♉♊♋♌♍♎♏♐♑♒♓♊ Δίδυμοι0°10°20°NihalArneb

Τροπικός ζωδιακός, θέσεις για το 2026. Τα άστρα μετακινούνται περίπου 1° κάθε 72 χρόνια λόγω μετάπτωσης. Τα άστρα που απέχουν πολύ από την εκλειπτική προβάλλονται εδώ κατά μήκος.

Τα κύρια άστρα του Λαγωού προβάλλονται στο δεύτερο μισό των Διδύμων, από 12°25′ (ε) ως 29°16′ (η). Ο Nihal είναι στις 20°02′ Διδύμων και ο Arneb στις 21°45′. Τα γ, ζ και δ πέφτουν ανάμεσα στις 25° και στις 28°, και το μ στις 15°45′.

Ο Ήλιος περνά από αυτές τις μοίρες από τις 3 περίπου ως τις 20 Ιουνίου. Πάνω στον Nihal και στον Arneb βρίσκεται γύρω στις 11 με 12 Ιουνίου. Στον γενέθλιο χάρτη κοίτα αν ο Ήλιος, η Σελήνη, ο Ωροσκόπος, το Μεσουράνημα ή ο κυβερνήτης του Ωροσκόπου πέφτουν στις 19°–23° Διδύμων, όπου βρίσκονται τα δύο λαμπρότερα άστρα. Ιδιαίτερη σημασία έχει εδώ ο Ερμής, που κυβερνά τους Διδύμους και συμμετέχει και στη φύση του αστερισμού.

Οι μοίρες αυτές, με το μείγμα Κρόνου και Ερμή, φέρνουν θέματα γρήγορης σκέψης κάτω από πίεση, προσοχής στη λεπτομέρεια, καχυποψίας και επιβίωσης με την εξυπνάδα. Στους Διδύμους, ζώδιο του Ερμή, αυτό ταιριάζει με επαγγέλματα που θέλουν γρήγορο μυαλό και ετοιμότητα. Η σκιά του είναι το άγχος και η συνήθεια να φεύγεις για να μη χρειαστεί να συγκρουστείς.

Θέλει προσοχή η γειτονιά. Ο Λαγωός μοιράζεται τις ίδιες μοίρες με τον Ωρίωνα: ο Arneb στις 21°45′ πέφτει ανάμεσα στην Bellatrix (21°) και στη Mintaka (22°44′), και ο Rigel βρίσκεται στις 17° Διδύμων. Ένας πλανήτης στις 20°–23° Διδύμων αγγίζει λοιπόν άστρα και των δύο αστερισμών, και τα πιο λαμπρά του Ωρίωνα συνήθως κυριαρχούν στην ανάγνωση. Επιπλέον τα άστρα του Λαγωού απέχουν 37° ως 45° νότια από την εκλειπτική, οπότε η προβολή τους στο μήκος είναι αρκετά χαλαρή. Εδώ τα parans, η ταυτόχρονη ανατολή, μεσουράνηση ή δύση με έναν πλανήτη, είναι πιο κοντά στο πώς τον διάβαζε ο Μανίλιος.

Ο Λαγωός στην αστρολογία

Ο Πτολεμαίος γράφει στην Τετράβιβλο ότι τα άστρα του Λαγωού έχουν τη φύση του Κρόνου και του Ερμή. Είναι συνδυασμός που οι αρχαίοι συγγραφείς συνδέουν με την προσεκτική, ανήσυχη σκέψη: ο Ερμής δίνει γρηγοράδα και εξυπνάδα, ο Κρόνος επιφυλακτικότητα και φόβο. Ταιριάζει με το ζώο. Ο λαγός είναι γρήγορος γιατί φοβάται, και η επιβίωσή του κρέμεται από το ότι προσέχει συνεχώς.

Οι νεότεροι συγγραφείς κράτησαν αυτή την εικόνα. Ο Robson, στο βιβλίο του 1923, αποδίδει στον αστερισμό εξυπνάδα, γρήγορη αντίδραση και ικανότητα να ξεφεύγεις από παγίδες, μαζί με καχυποψία και κάποια δειλία. Για τον Arneb δίνει παρόμοια θέματα, με έμφαση στην ευστροφία. Οι περιγραφές μένουν λιγότερο πλούσιες από όσες έχουν τα μεγάλα άστρα του Ωρίωνα από πάνω, και αυτό λογικό είναι για άστρα τρίτου μεγέθους που στη βόρεια Μεσόγειο ανεβαίνουν χαμηλά.

Αν βάλουμε μαζί τον Πτολεμαίο και τον Μανίλιο, ο Λαγωός στον χάρτη περιγράφει ταχύτητα που υπηρετεί την αυτοπροστασία. Σε έναν άνθρωπο αυτό μπορεί να φανεί σαν ευελιξία, ικανότητα να διαβάζει γρήγορα τον κίνδυνο, ταλέντο σε αθλήματα αντίδρασης. Μπορεί να φανεί και σαν άγχος που δεν σταματά, ή σαν ροπή να φεύγει πριν δοκιμάσει. Ποια από τις δύο εκδοχές επικρατεί δεν το λέει ο Λαγωός. Το λέει ο Κρόνος και ο Ερμής του ίδιου του χάρτη, και η θέση του άστρου σε σχέση με τις γωνίες.

Τα παραπάνω είναι παράδοση. Δεν υπάρχει στατιστική τεκμηρίωση για τις επιρροές των απλανών, και ο Λαγωός, με τα αμυδρά του άστρα, είναι από τους αστερισμούς που χρησιμοποιούνται σπανιότερα στην πράξη.

Πώς θα βρεις τον Λαγωό και τι κρύβει

Ξεκίνα από τον Rigel, το λαμπρό γαλάζιο άστρο κάτω δεξιά στον Ωρίωνα. Κάτω από αυτόν, περίπου δέκα μοίρες νότια, βρίσκεται ο Arneb, το λαμπρότερο άστρο του Λαγωού, και δίπλα του ο Nihal. Μαζί με τα γ και δ σχηματίζουν το λοξό τετράπλευρο που είναι το σώμα του λαγού. Το ε και το μ, πιο δυτικά, είναι το κεφάλι και τα αυτιά.

Από την Ελλάδα ο Λαγωός περνά από τον μεσημβρινό τα μεσάνυχτα στα μέσα Δεκεμβρίου και γύρω στις δέκα το βράδυ στα μέσα Ιανουαρίου. Ο Arneb φτάνει τότε περίπου 34 μοίρες πάνω από τον νότιο ορίζοντα στην Αθήνα, λίγο περισσότερο στην Κρήτη. Τον Μάρτιο έχει ήδη γείρει προς τη δύση με το σούρουπο, και τον Απρίλιο χάνεται. Χρειάζεσαι ουρανό χωρίς φώτα προς τον νότο, γιατί κανένα άστρο του δεν φτάνει το δεύτερο μέγεθος.

Ο Λαγωός έχει ένα από τα πιο όμορφα άστρα για κιάλια ή μικρό τηλεσκόπιο, το R Leporis. Το ανακάλυψε το 1845 ο Άγγλος αστρονόμος John Russell Hind και το περιέγραψε σαν σταγόνα αίματος, γι’ αυτό λέγεται ακόμη «Το κατακόκκινο άστρο του Hind». Είναι ένα άστρο άνθρακα, δηλαδή ένας ψυχρός γίγαντας με πολύ άνθρακα στην ατμόσφαιρά του, που απορροφά το μπλε φως και αφήνει να περάσει το κόκκινο. Η λάμψη του αλλάζει σε κύκλο περίπου 14 μηνών, και όταν είναι πιο αμυδρό το χρώμα του γίνεται ακόμη πιο βαθύ.

Στο νότιο άκρο του αστερισμού, κάτω από τον Nihal, βρίσκεται το σφαιρωτό σμήνος M79, μια πυκνή μπάλα από εκατοντάδες χιλιάδες άστρα σε απόσταση γύρω στις 40.000 έτη φωτός. Με κιάλια φαίνεται σαν θολό αστεράκι. Ξεχωρίζει επειδή τα περισσότερα σφαιρωτά σμήνη του Γαλαξία βρίσκονται προς τον Τοξότη, στην αντίθετη πλευρά του ουρανού.

Συχνές ερωτήσεις

Πού βρίσκεται ο αστερισμός Λαγωός;

Ακριβώς κάτω από τα πόδια του Ωρίωνα, νότια του Rigel, και δυτικά του Μεγάλου Κυνός. Από την Ελλάδα φαίνεται χαμηλά στον νότο τα βράδια του Δεκεμβρίου, του Ιανουαρίου και του Φεβρουαρίου.

Ποιος είναι ο μύθος του Λαγωού;

Κατά τον Ψευδο-Ερατοσθένη τον έβαλε ο Ερμής στον ουρανό για την ταχύτητά του, κάτω από τον κυνηγό Ωρίωνα. Ο Υγίνος προσθέτει την ιστορία της Λέρου, όπου οι λαγοί πολλαπλασιάστηκαν τόσο που κατέστρεψαν τα σπαρτά.

Τι σημαίνει ο Λαγωός στην αστρολογία;

Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα του φύση Κρόνου και Ερμή. Η παράδοση τον συνδέει με γρήγορη σκέψη, ευστροφία και επιφυλακτικότητα, και ο Μανίλιος με αθλητική ταχύτητα.

Σε ποιο ζώδιο είναι ο Arneb;

Στον τροπικό ζωδιακό ο Arneb, το α του Λαγωού, βρίσκεται το 2026 στις 21°45′ Διδύμων. Ο Ήλιος περνά από πάνω του γύρω στις 12 Ιουνίου.

Τι είναι το κατακόκκινο άστρο του Hind;

Είναι το R Leporis, ένα μεταβλητό άστρο άνθρακα που ανακάλυψε ο John Russell Hind το 1845. Έχει βαθύ κόκκινο χρώμα και φαίνεται με κιάλια ή μικρό τηλεσκόπιο.

Ο Λαγωός είναι μικρός, αμυδρός και πάντα στη σκιά του Ωρίωνα. Οι αρχαίοι τού έδωσαν μια θέση στη σκηνή του κυνηγιού και μια προειδοποίηση από τη Λέρο. Στον χάρτη, οι μοίρες του στους Διδύμους μιλούν για εξυπνάδα που γεννιέται από την προσοχή.

Ο κύκλος του Ωρίωνα

Ο Κυνηγός, τα σκυλιά του και τα θηράματά του στον χειμωνιάτικο ουρανό.

Όλοι οι αστερισμοί και τα άστρα της σειράς →

Αν θέλεις να δεις αν ο Λαγωός ή τα άστρα του Ωρίωνα από πάνω του αγγίζουν κάποιο σημείο του δικού σου χάρτη, μπορούμε να το δούμε σε μια συνεδρία.

Δες τις συνεδρίες

Πηγές

  1. Πτολεμαίος, Τετράβιβλος Α΄ 9, «Περί της των απλανών αστέρων δυνάμεως» (αγγλ. μτφρ. F. E. Robbins, Loeb Classical Library, 1940).
  2. Άρατος, Φαινόμενα 338–341.
  3. Ψευδο-Ερατοσθένης, Καταστερισμοί 34 (αγγλ. μτφρ. R. Hard, Eratosthenes and Hyginus: Constellation Myths, Oxford University Press, 2015).
  4. Υγίνος, Poetica Astronomica II 33.
  5. Μανίλιος, Astronomica, βιβλίο V (αγγλ. μτφρ. G. P. Goold, Loeb Classical Library, 1977).
  6. Vivian E. Robson, The Fixed Stars and Constellations in Astrology, 1923.
  7. Richard H. Allen, Star Names: Their Lore and Meaning, 1899.
  8. Paul Kunitzsch και Tim Smart, A Dictionary of Modern Star Names, Sky Publishing, 2006.
  9. Ian Ridpath, Star Tales, Lutterworth Press, 1988 (αναθ. έκδοση στο ian.ridpath.com).
  10. Θέσεις άστρων: Yale Bright Star Catalogue (5η έκδοση), υπολογισμός για το 2026 στον τροπικό ζωδιακό.

Εικόνα: Sidney Hall, Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 30. Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.

Για περισσότερα: Οι 88 αστερισμοί της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (IAU)