Μια γυναίκα γύρω στα σαράντα κάθεται σε έναν κύκλο από καρέκλες. Γύρω της είναι δέκα άνθρωποι που δεν τους ξέρει. Έχει πει στη διευκολύντρια, με λίγες φράσεις, ότι από μικρή νιώθει πως δεν χωράει πουθενά, στη δουλειά, στις παρέες, ακόμη και στο σπίτι των γονιών της. Της ζητούν να διαλέξει τρία πρόσωπα από τον κύκλο: ένα για τη μητέρα της, ένα για τον πατέρα της, ένα για την ίδια. Τα πιάνει απαλά από τους ώμους και τα στήνει στον χώρο όπως της έρχεται, χωρίς να το πολυσκεφτεί. Ο «πατέρας» βρίσκεται κοντά στην πόρτα, με την πλάτη μισογυρισμένη. Η «μητέρα» κοιτάζει το πάτωμα. Η «κόρη» στέκεται απέναντι και λίγο πιο πέρα από τους δύο.
Η διευκολύντρια ρωτά τους τρεις τι προσέχουν μέσα τους. Η αναπαραστάτρια της μητέρας λέει ότι νιώθει βάρος στο στήθος και ότι το βλέμμα της πάει συνέχεια κάτω, σαν κάτι να λείπει από εκεί. Η γυναίκα στην καρέκλα σωπαίνει για λίγο και μετά λέει: «Η μάνα μου είχε έναν αδελφό που πέθανε στα δύο του χρόνια. Δεν τον ανέφερε ποτέ. Το έμαθα από μια θεία, σε μια κηδεία».
Αυτή είναι, σε πολύ απλή μορφή, μια οικογενειακή αναπαράσταση (family constellation). Στο κείμενο που ακολουθεί, το πρώτο μιας σειράς σαράντα άρθρων, περιγράφω τι γίνεται εκεί μέσα, πώς τη χρησιμοποιούμε σήμερα μέσα στην ψυχοθεραπεία και τη συμβουλευτική, και κυρίως τι δεν είναι, γιατί γύρω από τη μέθοδο κυκλοφορούν πολλές υπερβολές.
Μια οικογένεια στημένη στον χώρο
Η βασική ιδέα είναι παλιά και απλή. Όλοι κουβαλάμε μια εσωτερική εικόνα της οικογένειάς μας: ποιος είναι κοντά σε ποιον, ποιος λείπει, ποιος κοιτάζει αλλού, ποιος σηκώνει το βάρος. Αυτή η εικόνα σπάνια λέγεται με λόγια. Όταν όμως ζητήσουμε από κάποιον να τη στήσει στον χώρο, με ανθρώπους ή με αντικείμενα, συχνά βγαίνουν πράγματα που δεν θα έλεγε αν τον ρωτούσαμε ευθέως. Η απόσταση, η κατεύθυνση του βλέμματος, το ποιος στέκεται πίσω από ποιον, είναι μια γλώσσα που την καταλαβαίνουμε όλοι χωρίς να τη διδαχτούμε.
Μια τυπική αναπαράσταση έχει μερικά σταθερά βήματα. Πρώτα μια κουβέντα με τον πελάτη, δηλαδή αυτόν που φέρνει το θέμα: τι τον απασχολεί, τι θα ήθελε να αλλάξει, ποια γεγονότα σημάδεψαν την οικογένεια. Ύστερα η επιλογή αναπαραστατών και το στήσιμο. Ακολουθεί η φάση όπου οι αναπαραστάτες λένε τι αντιλαμβάνονται και η διευκολύντρια δοκιμάζει μικρές αλλαγές, μια μετακίνηση, μια φράση, την προσθήκη ενός προσώπου που έλειπε. Στο τέλος ο πελάτης συχνά μπαίνει ο ίδιος στη θέση του και βλέπει την εικόνα από μέσα. Οι αναπαραστάτες βγαίνουν από τον ρόλο τους ρητά, με το όνομά τους, πριν ξανακαθίσουν.
| Βήμα | Τι γίνεται | Ποιος έχει τον λόγο |
|---|---|---|
| Συνέντευξη | Το θέμα, η επιθυμία για αλλαγή, τα γεγονότα της οικογένειας | Ο πελάτης |
| Στήσιμο | Επιλογή αναπαραστατών ή σημαδιών και τοποθέτηση στον χώρο | Ο πελάτης |
| Αντιλήψεις | Οι αναπαραστάτες λένε τι προσέχουν στο σώμα και στη διάθεσή τους | Οι αναπαραστάτες, ως υλικό για υποθέσεις |
| Δοκιμές | Μικρές μετακινήσεις, φράσεις, πρόσωπα που έλειπαν | Ο διευκολυντής προτείνει, ο πελάτης κρίνει |
| Κλείσιμο | Ο πελάτης στη θέση του, έξοδος των αναπαραστατών από τον ρόλο | Ο πελάτης και ο διευκολυντής |
Δεν χρειάζεται πάντα ομάδα. Σε ατομική συνεδρία τα πρόσωπα μπορεί να είναι χάρτινα σημάδια στο πάτωμα, μικρές φιγούρες σε ένα τραπέζι ή απλώς εικόνες που ο πελάτης φέρνει στον νου του με κλειστά μάτια. Η ψυχολόγος Ursula Franke έδειξε αναλυτικά πώς δουλεύει κανείς έτσι, και θα επανέλθουμε σε αυτούς τους τρόπους σε επόμενα άρθρα.
Τι λένε οι αναπαραστάτες και πώς το διαβάζουμε
Το πιο παράξενο κομμάτι, για όποιον το βλέπει πρώτη φορά, είναι ότι άνθρωποι που δεν ξέρουν τίποτα για μια οικογένεια αναφέρουν συχνά αισθήσεις και διαθέσεις που ταιριάζουν με όσα ξέρει ο πελάτης. Η αναπαραστάτρια της μητέρας κοιτάζει κάτω, και αποδεικνύεται ότι υπήρχε ένα παιδί που πέθανε και ξεχάστηκε. Αυτό εντυπωσιάζει, και εκεί ακριβώς χρειάζεται προσοχή.
Στη δουλειά που περιγράφω σε αυτή τη σειρά, ό,τι λέει ένας αναπαραστάτης είναι υλικό για μια υπόθεση. Δεν είναι πληροφορία για τη ζωή κάποιου πραγματικού ανθρώπου, πολύ λιγότερο για την «ψυχή» του. Η διευκολύντρια ρωτά τον πελάτη: «Σας λέει κάτι αυτό;» Αν δεν του λέει τίποτα, η υπόθεση μένει στην άκρη. Αν του λέει, τη δοκιμάζουμε με προσοχή και κοιτάμε αν η επόμενη κίνηση φέρνει ανακούφιση ή ένταση, πρώτα στον ίδιο.
Γιατί οι αναπαραστάτες συχνά «πέφτουν μέσα» δεν το ξέρουμε με βεβαιότητα. Η έρευνα δείχνει ότι οι αναπαραστάσεις μπορούν να βοηθήσουν ανθρώπους. Δεν εξηγεί όμως τον μηχανισμό της αντίληψης των αναπαραστατών. Κάποια πράγματα τα εξηγεί η ίδια η χωροταξία: όποιος στέκεται με γυρισμένη πλάτη απέναντι σε δύο ανθρώπους που κοιτάζονται θα νιώσει αποκλεισμένος, όποιος κι αν είναι. Άλλα ίσως τα εξηγεί η ενσυναίσθηση, η ανάγνωση της στάσης του σώματος του πελάτη την ώρα που στήνει, ή οι προσδοκίες της ομάδας. Δεν χρειάζεται να καταφύγουμε σε μεταφυσικές εξηγήσεις για να κάνουμε σοβαρή δουλειά. Χρειάζεται να είμαστε ειλικρινείς ότι δεν ξέρουμε τα πάντα.
Τι δεν είναι μια αναπαράσταση
Επειδή η μέθοδος έγινε γνωστή σε πολλές χώρες μέσα από μεγάλα σεμινάρια και ενθουσιώδη βιβλία, κουβαλάει ιδέες που η σύγχρονη πρακτική έχει αφήσει πίσω. Αξίζει να τις πούμε καθαρά.
Δεν είναι μαντεία. Ο διευκολυντής δεν «βλέπει» τι έγινε στην οικογένεια και δεν ανακαλύπτει μυστικά. Όταν μια αναπαράσταση φέρνει στο φως κάτι που ο πελάτης δεν ήξερε, αυτό μένει υπόθεση μέχρι να το επιβεβαιώσουν γεγονότα, και πολλές φορές δεν επιβεβαιώνεται ποτέ.
Δεν είναι επικοινωνία με νεκρούς ή με προγόνους. Ο αναπαραστάτης του παππού είναι ένας άνθρωπος που στέκεται σε μια θέση και αναφέρει τι νιώθει εκεί. Αυτό αρκεί για να δουλέψει κανείς με την εσωτερική εικόνα που έχει ο πελάτης για τον παππού του.
Δεν είναι δικαστήριο. Δεν βγαίνει απόφαση για το ποιος φταίει, και κανείς δεν υποχρεώνεται να συγχωρέσει ή να συμφιλιωθεί με κάποιον που τον έβλαψε. Αυτό το λέω από τώρα, γιατί στο παρελθόν έχει γίνει και το αντίθετο.
Δεν αντικαθιστά την ψυχιατρική φροντίδα ή μια μακρόχρονη ψυχοθεραπεία. Μπορεί να είναι ένα κομμάτι της θεραπείας, κάποτε πολύ χρήσιμο. Δεν θεραπεύει ασθένειες και δεν εξηγεί γιατί κάποιος αρρώστησε.
Και δεν δίνει «λύσεις» από έξω. Η εικόνα που ανακουφίζει τον πελάτη στο τέλος είναι δική του, και αυτός αποφασίζει τι θα κρατήσει.
Πώς μοιάζει στην πράξη
Ας πάρουμε ένα δεύτερο, επίσης σύνθετο και αλλαγμένο παράδειγμα. Ένας άντρας πενήντα πέντε χρονών έρχεται σε ατομική συνεδρία. Μεγάλωσε με τη γιαγιά του σε ένα χωριό της Ηπείρου, γιατί οι γονείς του δούλευαν σε εργοστάσιο στη Στουτγάρδη από το 1966 ως το 1979. Τους έβλεπε κάθε καλοκαίρι. Λέει ότι τους αγαπάει, ότι καταλαβαίνει γιατί έφυγαν, και ότι δεν έχει παράπονο. Έχει όμως μια επίμονη δυσκολία: κάθε φορά που η γυναίκα του λείπει για λίγες μέρες, θυμώνει υπερβολικά και ντρέπεται γι’ αυτό.
Στήνει στο πάτωμα χάρτινα σημάδια για τον εαυτό του σε ηλικία πέντε χρονών, για τη μητέρα, τον πατέρα και τη γιαγιά. Η μητέρα μπαίνει πολύ μακριά, σχεδόν στον τοίχο. Όταν πατάει πάνω στο σημάδι του παιδιού, το σώμα του σφίγγεται και λέει ότι δεν θέλει να κοιτάξει προς τα εκεί. Η διευκολύντρια δεν ερμηνεύει. Ρωτά τι χρειάζεται τώρα. Εκείνος ζητά να βάλει τη γιαγιά πιο κοντά, πίσω από την πλάτη του. Ύστερα, πολύ αργά, γυρίζει λίγο προς τη μητέρα. Δεν λέει κάποια μεγάλη φράση. Λέει μόνο: «Ήσουν πολύ μακριά».
Δεν «λύθηκε» τίποτα εκείνη τη μέρα. Ο άντρας όμως είδε κάτι που ήξερε και δεν είχε νιώσει: ότι ο θυμός του όταν φεύγει η γυναίκα του έχει παλιά ρίζα, σε ένα παιδί που αποχαιρετούσε τους γονείς του κάθε Σεπτέμβρη. Αυτό του έδωσε λίγο περισσότερη ανοχή στον εαυτό του, και ένα θέμα να δουλέψει στη θεραπεία του. Χιλιάδες ελληνικές οικογένειες έχουν μια τέτοια ιστορία μετανάστευσης, και πολλά «παιδιά της γιαγιάς» είναι σήμερα μεσήλικες.
Γιατί μιλάμε για ψυχοθεραπευτικό εργαλείο
Οι αναπαραστάσεις δεν γεννήθηκαν από το πουθενά. Πατούν στο ψυχόδραμα του Jacob Moreno, στα οικογενειακά γλυπτά της Virginia Satir, στην ιδέα των αόρατων αφοσιώσεων του Ivan Boszormenyi-Nagy, στο γενεόγραμμα του Murray Bowen και της Monica McGoldrick. Σήμερα συνδέονται με όσα ξέρουμε για τον δεσμό ανάμεσα σε γονιό και παιδί, για το τραύμα και για τον τρόπο που το νευρικό σύστημα αντιδρά στον κίνδυνο. Αυτό το πλαίσιο αλλάζει και τον τρόπο δουλειάς.
Ο πελάτης έχει τον πρώτο λόγο και ορίζει τον ρυθμό. Μπορεί να σταματήσει όποτε θέλει. Ο διευκολυντής κάνει υποθέσεις και τις ελέγχει, δεν δίνει αποφάνσεις. Η δουλειά προχωρά αργά όταν υπάρχει τραύμα, γιατί μια αναπαράσταση μπορεί να ξυπνήσει έντονες αντιδράσεις. Η οικογένεια δεν αντιμετωπίζεται με ηθικούς νόμους. Έννοιες όπως το ανήκειν, η θέση του καθενός ή η ισορροπία ανάμεσα στο να δίνεις και να παίρνεις είναι παρατηρήσεις της οικογενειακής θεραπείας και υποθέσεις εργασίας. Θα τις δούμε μία μία στη συνέχεια της σειράς.
Τι μπορεί λοιπόν να περιμένει κανείς; Συχνά μια διαφορετική εικόνα της οικογένειας, λιγότερο φορτωμένη. Κάποιες φορές την αναγνώριση ενός προσώπου που είχε σβηστεί από την οικογενειακή ιστορία, όπως ο μικρός αδελφός της μητέρας στο πρώτο παράδειγμα. Ίσως και μια σωματική αίσθηση ανακούφισης, που χρειάζεται χρόνο για να βρει θέση στην καθημερινή ζωή. Δεν μπορεί να περιμένει θαύματα, ούτε να του πει κάποιος τι πρέπει να κάνει με τους δικούς του.
Πηγές και διαβάσματα
- Ursula Franke, The River Never Looks Back: Historical and Practical Foundations of Bert Hellinger’s Family Constellations, Carl-Auer, 2003.
- Ursula Franke, In My Mind’s Eye: Family Constellations in Individual Therapy and Counselling, Carl-Auer, 2005.
- Monica McGoldrick, Randy Gerson, Sueli Petry, Genograms: Assessment and Intervention, W. W. Norton, 3η έκδοση, 2008.
- Jan Weinhold, Christina Hunger, Annette Bornhäuser, Jochen Schweitzer κ.ά., «Family constellation seminars improve psychological functioning in a general population sample: Results of a randomized controlled trial», Journal of Counseling Psychology, 2013.
- Anne Ancelin Schützenberger, The Ancestor Syndrome: Transgenerational Psychotherapy and the Hidden Links in the Family Tree, Routledge, 1998.
Το κείμενο είναι ενημερωτικό. Δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική φροντίδα ή τη συμβουλή ειδικού. Αν περνάτε κάτι δύσκολο αυτή την περίοδο, μιλήστε πρώτα με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.