
← Αστερισμοί και απλανείς: όλο το ευρετήριο · Σε αυτή τη σελίδα: ο αστερισμός Μονόκερως
Του Χρήστου Άρχου, αστρολόγου από το 2003 ·
Ο Μονόκερως είναι ένας νεότερος αστερισμός, που πρωτοεμφανίστηκε σε ουράνια σφαίρα του Ολλανδού Petrus Plancius το 1612 ή το 1613 και καθιερώθηκε από τον Jakob Bartsch το 1624. Γεμίζει το κενό ανάμεσα στον Ωρίωνα, τον Μεγάλο Κύνα και τον Μικρό Κύνα, μέσα στον χειμερινό Γαλαξία. Τα κύρια άστρα του πέφτουν στον ζωδιακό από 4°37′ Καρκίνου ως 5°30′ Λέοντα. Επειδή είναι νεότερος, ο Πτολεμαίος δεν του δίνει φύση. Από την Ελλάδα φαίνεται ολόκληρος τα χειμωνιάτικα βράδια, καλύτερα τον Φεβρουάριο.

Μέσα στο Χειμερινό Τρίγωνο, ανάμεσα στον Betelgeuse, τον Σείριο και τον Προκύονα, ο ουρανός φαίνεται σχεδόν άδειος. Από πόλη δεν βλέπεις εκεί σχεδόν τίποτα. Από ένα χωριό στα βουνά, όμως, το ίδιο κομμάτι γεμίζει με το αχνό φως του χειμερινού Γαλαξία και με δεκάδες αμυδρά άστρα που δεν σχηματίζουν κανένα προφανές σχήμα.
Οι αρχαίοι το άφησαν ανώνυμο. Τον 17ο αιώνα, όταν οι χαρτογράφοι άρχισαν να γεμίζουν τα κενά των παλιών χαρτών, κάποιος έβαλε εκεί ένα ζώο που κανείς δεν είχε δει ποτέ ζωντανό, τον μονόκερο.
Ποιος έβαλε τον μονόκερο στον ουρανό
Ο Μονόκερως εμφανίζεται για πρώτη φορά σε μια ουράνια σφαίρα του Petrus Plancius, Ολλανδού θεολόγου και χαρτογράφου, γύρω στο 1612 ή στο 1613. Ο Plancius είχε ήδη προσθέσει νέους αστερισμούς στον νότιο ουρανό με βάση τις παρατηρήσεις των Ολλανδών ναυτικών, και εδώ έκανε κάτι διαφορετικό: έδωσε όνομα σε ένα κομμάτι του βόρειου ουρανού που ο Πτολεμαίος είχε αφήσει χωρίς μορφή.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1624, ο Γερμανός Jakob Bartsch, γαμπρός του Κέπλερ, τον συμπεριέλαβε στον αστρικό του χάρτη. Από εκεί πέρασε στον Hevelius, που τον ζωγράφισε στο Firmamentum Sobiescianum του 1690, και ως τον 19ο αιώνα βρισκόταν πια σε όλους τους άτλαντες. Η Διεθνής Αστρονομική Ένωση τον κράτησε όταν όρισε τους 88 αστερισμούς το 1922.
Γιατί μονόκερος; Ο Plancius δεν εξήγησε την επιλογή του. Το ζώο ήταν γνωστό από τη Βίβλο, όπου η ελληνική μετάφραση των Εβδομήκοντα απέδωσε μια εβραϊκή λέξη για άγριο βόδι ως «μονόκερως». Ήταν γνωστό και από τον Κτησία, Έλληνα γιατρό στην αυλή των Περσών, που γύρω στο 400 π.Χ. έγραψε για άγριους όνους στην Ινδία με ένα κέρατο στο μέτωπο. Ο μεσαιωνικός Φυσιολόγος πρόσθεσε την ιστορία ότι ο μονόκερος πιάνεται μόνο όταν ακουμπήσει το κεφάλι του στα γόνατα μιας παρθένας. Για έναν θεολόγο του 1600, το ζώο είχε χριστιανικό συμβολισμό, και ο ουρανός δίπλα στους δύο Κύνες και στον κυνηγό ήταν καλή θέση για ένα ακόμη ζώο που δεν πιάνεται εύκολα.
Αμυδρά άστρα, πλούσιος Γαλαξίας
Κανένα άστρο του Μονόκερω δεν φτάνει το τρίτο μέγεθος. Το λαμπρότερο, το α, έχει μέγεθος 3,9 και δεν έχει όνομα. Ο αστερισμός όμως κάθεται πάνω στον Γαλαξία, και με κιάλια ή τηλεσκόπιο είναι από τα πιο γεμάτα κομμάτια του χειμερινού ουρανού.
Το πιο γνωστό αντικείμενο είναι το Νεφέλωμα της Ροζέτας, ένας κύκλος από κόκκινο αέριο γύρω από ένα νεαρό σμήνος άστρων, σε απόσταση περίπου 5.000 ετών φωτός. Το σμήνος στη μέση φαίνεται με κιάλια. Το ίδιο το νεφέλωμα θέλει σκοτεινό ουρανό και φίλτρο, ή φωτογραφία, για να δείξει το σχήμα του τριαντάφυλλου.
Βορειότερα βρίσκεται το σμήνος του Χριστουγεννιάτικου Δέντρου, μια ομάδα άστρων σε σχήμα τριγώνου, και στην κορυφή του το Νεφέλωμα του Κώνου, μια σκοτεινή στήλη σκόνης. Κοντά τους υπάρχει το μικρό Μεταβλητό Νεφέλωμα του Hubble, που αλλάζει σχήμα μέσα σε εβδομάδες καθώς σύννεφα σκόνης ρίχνουν σκιές πάνω του. Ήταν το πρώτο αντικείμενο που φωτογραφήθηκε επίσημα με το μεγάλο τηλεσκόπιο των 200 ιντσών στο Palomar το 1949.
Το 2002 ένα άγνωστο ως τότε άστρο του Μονόκερω, το V838 Monocerotis, φούντωσε ξαφνικά και για λίγες εβδομάδες έγινε ένα από τα φωτεινότερα άστρα του Γαλαξία. Το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble κατέγραψε τον επόμενο χρόνο το φως της έκρηξης να αντανακλάται σε σύννεφα σκόνης γύρω του, σε μια σειρά εικόνων που έγιναν από τις πιο γνωστές του. Πώς ακριβώς έγινε η έκρηξη συζητιέται ακόμη, και μια από τις εξηγήσεις είναι η συγχώνευση δύο άστρων.
Τα άστρα του Μονόκερω
Κανένα άστρο του Μονόκερω δεν έχει παραδοσιακό όνομα, γιατί όταν σχεδιάστηκε ο αστερισμός τα άστρα αυτά ήταν ήδη ανώνυμα ή ανήκαν σε περιγραφές των γειτονικών αστερισμών. Στον πίνακα αναφέρονται με το ελληνικό τους γράμμα ή, όπως το 18, με τον αριθμό του Flamsteed.
| Άστρο | Ονομασία | Μέγεθος | Θέση στον ζωδιακό (2026) | Φύση |
|---|---|---|---|---|
| — | α Monocerotis | 3.9 | 29°39′ Καρκίνου | |
| — | γ Monocerotis | 4.0 | 4°37′ Καρκίνου | |
| — | δ Monocerotis | 4.2 | 19°54′ Καρκίνου | |
| — | ζ Monocerotis | 4.3 | 5°30′ Λέοντα | |
| — | ε Monocerotis | 4.4 | 6°37′ Καρκίνου | |
| — | 18 Monocerotis | 4.5 | 13°08′ Καρκίνου |
Η στήλη «Φύση» μένει κενή, γιατί ο Πτολεμαίος δεν γνώριζε τον Μονόκερω και κανένας παραδοσιακός συγγραφέας δεν έδωσε φύση στα άστρα του.
Πού πέφτει ο Μονόκερως στον ζωδιακό
Τροπικός ζωδιακός, θέσεις για το 2026. Τα άστρα μετακινούνται περίπου 1° κάθε 72 χρόνια λόγω μετάπτωσης. Τα άστρα που απέχουν πολύ από την εκλειπτική προβάλλονται εδώ κατά μήκος.
Ο Μονόκερως είναι μεγάλος σε έκταση, και τα κύρια άστρα του προβάλλονται σε περίπου 31 μοίρες του ζωδιακού, από 4°37′ Καρκίνου (γ) ως 5°30′ Λέοντα (ζ). Το α, το λαμπρότερο, είναι στις 29°39′ Καρκίνου, το δ στις 19°54′ Καρκίνου και το ε στις 6°37′ Καρκίνου.
Ο Ήλιος περνά από αυτές τις μοίρες από τις 26 Ιουνίου περίπου ως τις 28 Ιουλίου. Επειδή τα άστρα του δεν έχουν παραδοσιακή φύση, δεν υπάρχει καθιερωμένη ανάγνωση για πλανήτες πάνω τους. Ο Μονόκερως μοιράζεται τις ίδιες μοίρες με τον Μεγάλο Κύνα (7°–30° Καρκίνου) και τον Μικρό Κύνα (22°–26° Καρκίνου), και στην πράξη ένας αστρολόγος που κοιτά αυτές τις μοίρες κοιτά πρώτα τον Σείριο, τον Προκύονα και τον Pollux.
Αν ο Ήλιος, η Σελήνη ή μια γωνία του χάρτη σου πέφτει στα τέλη του Καρκίνου ή στις πρώτες μοίρες του Λέοντα, ο Μονόκερως μπορεί να μπει στην ανάγνωση μόνο σαν εικόνα, όχι σαν ένδειξη. Τα άστρα του απέχουν 18° ως 30° νότια από την εκλειπτική και είναι αμυδρά, οπότε ούτε τα parans δίνουν κάτι ουσιαστικό.
Ο αστερισμός Μονόκερως στην αστρολογία
Ο Μονόκερως δεν υπήρχε στον ουρανό του Πτολεμαίου, άρα δεν υπάρχει παραδοσιακή φύση για τα άστρα του. Οι μεταγενέστεροι συγγραφείς σχεδόν δεν τον αναφέρουν, και τα άστρα του, όλα κάτω από το τρίτο μέγεθος, δεν χρησιμοποιούνται στην κλασική εργασία με απλανείς.
Αν κάποιος θέλει να τον διαβάσει, μπορεί να το κάνει μόνο συμβολικά, μέσα από την εικόνα του ζώου: κάτι σπάνιο, αγνό, δύσκολο να πιαστεί ή να εξημερωθεί. Αυτό είναι σύγχρονη ερμηνεία και όχι παράδοση, και καλό είναι να το λέμε καθαρά. Για τις μοίρες που πιάνει στον ζωδιακό, τα λαμπρά άστρα των γειτόνων του, ο Σείριος και ο Προκύων, έχουν πολύ μεγαλύτερο βάρος σε έναν χάρτη.
Πώς θα βρεις τον Μονόκερω
Ο Μονόκερως βρίσκεται πάνω στον ουράνιο ισημερινό, οπότε φαίνεται ολόκληρος από την Ελλάδα. Τον Φεβρουάριο περνά από τον νότο γύρω στις δέκα το βράδυ, σε ύψος γύρω στις 50 μοίρες. Βρες πρώτα το Χειμερινό Τρίγωνο. Ο Μονόκερως γεμίζει σχεδόν όλο το εσωτερικό του και απλώνεται λίγο έξω προς τα νότια και τα ανατολικά.
Με γυμνό μάτι θα δεις μόνο μια αραιή αλυσίδα από αμυδρά άστρα. Τη Ροζέτα θα τη βρεις λίγο νότια από τη νοητή γραμμή που ενώνει τον Betelgeuse με τον Προκύονα, στο πρώτο τρίτο της περίπου, κοντά στο ε του Μονόκερω. Σε καλό σκοτάδι, ένα απλό κιάλι αρκεί για το σμήνος της και για το σμήνος M50, πιο νότια, στο ένα τρίτο περίπου της απόστασης από τον Σείριο προς τον Προκύονα.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιος δημιούργησε τον αστερισμό Μονόκερω;
Ο Ολλανδός χαρτογράφος Petrus Plancius, σε ουράνια σφαίρα του 1612 ή 1613. Τον διέδωσε ο Jakob Bartsch το 1624 και αργότερα ο Hevelius.
Πού βρίσκεται ο Μονόκερως;
Μέσα στο Χειμερινό Τρίγωνο, ανάμεσα στον Ωρίωνα, τον Μεγάλο Κύνα και τον Μικρό Κύνα. Από την Ελλάδα φαίνεται τα βράδια από τον Δεκέμβριο ως τον Μάρτιο.
Ποιο είναι το πιο γνωστό νεφέλωμα του Μονόκερω;
Το Νεφέλωμα της Ροζέτας, ένας κύκλος από ιονισμένο αέριο γύρω από ένα νεαρό σμήνος, σε απόσταση περίπου 5.000 ετών φωτός.
Έχει ο Μονόκερως σημασία στην αστρολογία;
Ελάχιστη. Είναι νεότερος αστερισμός με αμυδρά άστρα, χωρίς φύση από τον Πτολεμαίο ή άλλον παραδοσιακό συγγραφέα. Οι μοίρες του στον Καρκίνο διαβάζονται κυρίως μέσα από τον Σείριο και τον Προκύονα.
Ο Μονόκερως δεν έχει αρχαίο μύθο ούτε λαμπρά άστρα. Έχει όμως έναν από τους πιο πλούσιους κόσμους του Γαλαξία για όποιον κοιτάξει με κιάλι ή τηλεσκόπιο, μέσα στο τρίγωνο που σχηματίζουν τρία από τα πιο γνωστά άστρα του χειμώνα.
Ο Κυνηγός, τα σκυλιά του και τα θηράματά του στον χειμωνιάτικο ουρανό.
Αν θέλεις να δεις ποια άστρα, λαμπρά ή αμυδρά, συνοδεύουν τους πλανήτες του δικού σου χάρτη, μπορούμε να τα δούμε μαζί σε μια συνεδρία.
Δες τις συνεδρίεςΠηγές
- Jakob Bartsch, Usus astronomicus planisphaerii stellati, Στρασβούργο, 1624.
- Johannes Hevelius, Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia, Γκντανσκ, 1690.
- Κτησίας, Ινδικά (αποσπάσματα στη Βιβλιοθήκη του Φωτίου).
- Richard H. Allen, Star Names: Their Lore and Meaning, 1899.
- Ian Ridpath, Star Tales, Lutterworth Press, 1988 (αναθ. έκδοση στο ian.ridpath.com).
- H. E. Bond κ.ά., «An energetic stellar outburst accompanied by circumstellar light echoes», Nature 422 (2003), σ. 405–408.
- Θέσεις άστρων: Yale Bright Star Catalogue (5η έκδοση), υπολογισμός για το 2026 στον τροπικό ζωδιακό.
Εικόνα: Sidney Hall, Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 31. Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.
Για περισσότερα: Οι 88 αστερισμοί της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (IAU)