Οι ρίζες των αναπαραστάσεων: Moreno, Satir, Boszormenyi-Nagy, Bowen

Από το ψυχόδραμα του Moreno και τα γλυπτά της Satir στις αόρατες αφοσιώσεις και το γενεόγραμμα: από πού προέρχονται οι οικογενειακές αναπαραστάσεις.

Του Χρήστου Άρχου, εκπαιδευμένου στις οικογενειακές αναπαραστάσεις (EISEC)Σειρά «Οικογενειακές αναπαραστάσεις», μέρος 2 από 40

«Ποιος το σκέφτηκε αυτό;» Η ερώτηση έρχεται σχεδόν πάντα μετά την πρώτη αναπαράσταση που βλέπει κανείς. Μοιάζει με κάτι καινούργιο και λίγο απόκοσμο: άγνωστοι στέκονται στη θέση της μητέρας και του πατέρα κάποιου άλλου και μιλούν για το πώς νιώθουν. Η απάντηση είναι πιο πεζή απ’ ό,τι περιμένουν οι περισσότεροι. Σχεδόν κάθε στοιχείο της μεθόδου υπήρχε ήδη πριν από μισό αιώνα στη δουλειά ψυχιάτρων και οικογενειακών θεραπευτών στη Βιέννη, στη Νέα Υόρκη, στην Καλιφόρνια, στη Φιλαδέλφεια και στην Ουάσινγκτον. Από εκεί ξεκινά η ιστορία οικογενειακών αναπαραστάσεων.

Στο πρώτο άρθρο της σειράς περιέγραψα τι γίνεται σε μια αναπαράσταση. Εδώ πάω πίσω, σε τέσσερις ανθρώπους που έδωσαν στη μέθοδο τα εργαλεία της, χωρίς να ξέρουν ότι κάποτε θα συνδυαστούν έτσι.

Ο Moreno έβγαλε την εσωτερική εικόνα στη σκηνή

Ο Jacob Levy Moreno (1889–1974) γεννήθηκε στο Βουκουρέστι, σπούδασε ιατρική στη Βιέννη και έζησε από τη δεκαετία του 1920 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι αυτός που έδωσε το όνομα «ομαδική ψυχοθεραπεία» και επινόησε το ψυχόδραμα. Η ιδέα του ήταν ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο να μιλήσει για τη ζωή του. Μπορεί να τη στήσει μπροστά του, να τη δει και να δοκιμάσει άλλες εκδοχές της.

Στο ψυχόδραμα ο πρωταγωνιστής διαλέγει από την ομάδα ανθρώπους που θα παίξουν τη μητέρα του, τον αδελφό του, το αφεντικό του. Ο Moreno τους έλεγε «βοηθητικά εγώ». Υπάρχει και η αντιστροφή ρόλων, όπου ο πρωταγωνιστής παίρνει για λίγο τη θέση του άλλου, και ο «σωσίας», που στέκεται πίσω του και λέει φωναχτά ό,τι εκείνος δεν τολμά. Όλα αυτά τα βρίσκουμε σήμερα, πιο σιωπηλά και πιο ακίνητα, στις αναπαραστάσεις. Ο Moreno ασχολήθηκε επίσης με τη μέτρηση των σχέσεων μέσα σε μια ομάδα, την κοινωνιομετρία: ποιος διαλέγει ποιον, ποιος μένει απέξω. Το ερώτημα «ποιος μένει απέξω» θα το ξαναβρούμε πολλές φορές σε αυτή τη σειρά.

Μια διαφορά αξίζει να ειπωθεί. Το ψυχόδραμα είναι δράση, με λόγια και σκηνές. Η αναπαράσταση στηρίζεται περισσότερο στην ακινησία και στην προσοχή στο σώμα. Οι αναπαραστάτες συνήθως δεν «παίζουν» κάτι. Λένε τι αντιλαμβάνονται.

Η Satir έκανε την οικογένεια γλυπτό

Η Virginia Satir (1916–1988) ήταν από τους πρώτους που δούλεψαν με ολόκληρη την οικογένεια στο ίδιο δωμάτιο, στο Mental Research Institute του Πάλο Άλτο και αργότερα σε σεμινάρια σε όλο τον κόσμο. Το βιβλίο της Conjoint Family Therapy (1964) ήταν από τα πρώτα εγχειρίδια οικογενειακής θεραπείας. Της άρεσε να κάνει τις σχέσεις ορατές.

Στο οικογενειακό γλυπτό (family sculpture) ένα μέλος της οικογένειας τοποθετεί τους άλλους στον χώρο, σε στάσεις που δείχνουν πώς βιώνει τη σχέση μαζί τους. Ο πατέρας όρθιος πάνω σε μια καρέκλα, με το δάχτυλο τεντωμένο. Η μητέρα γονατισμένη, να κρατάει το μανίκι του. Ο έφηβος γυρισμένος στον τοίχο. Παρόμοιες τεχνικές ανέπτυξαν την ίδια εποχή ο David Kantor και ο Fred και η Bunny Duhl στη Βοστόνη.

Η Satir πήγε και ένα βήμα παραπέρα με την «ανασύνθεση της οικογένειας» (family reconstruction). Σε αυτήν ένας ενήλικας, μέσα σε ομάδα, έβλεπε με αναπαραστάτες τη ζωή των γονιών του και των παππούδων του πριν γεννηθεί ο ίδιος. Ο σκοπός ήταν να δει τους γονείς του ως ανθρώπους με τη δική τους ιστορία, και όχι απλώς ως γονείς.

Από τη Satir οι αναπαραστάσεις κράτησαν δύο πράγματα: τη χρήση της θέσης στον χώρο ως γλώσσα, και μια βαθιά πίστη ότι ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει όταν δει το σύστημά του με καινούργια μάτια. Κράτησαν και τη ζεστασιά της, που δεν είναι λεπτομέρεια. Στις περισσότερες καταγραφές της δουλειάς της φαίνεται ότι η ασφάλεια της σχέσης ερχόταν πριν από την τεχνική.

Ο Boszormenyi-Nagy και οι αόρατοι λογαριασμοί

Ο Ivan Boszormenyi-Nagy (1920–2007), ψυχίατρος από την Ουγγαρία που έζησε και δούλεψε στη Φιλαδέλφεια, έγραψε με τη Geraldine Spark το βιβλίο Invisible Loyalties (1973). Η ιδέα του, που αργότερα ονόμασε συμφραζομενική ή πλαισιακή θεραπεία (contextual therapy), ήταν ότι ανάμεσα στις γενιές τηρείται ένα είδος λογαριασμού. Τι έδωσε ο καθένας, τι πήρε, τι του χρωστάνε, τι χρωστάει. Τα παιδιά μένουν πιστά στους γονείς τους με τρόπους που δεν φαίνονται, ακόμη και όταν η πίστη αυτή τους κοστίζει.

Από αυτόν προέρχεται και ο όρος γονεοποίηση (parentification): το παιδί που φροντίζει συναισθηματικά τον γονιό του, που γίνεται έμπιστος, παρηγορητής ή διαιτητής του γάμου τους. Ο Nagy δεν το έβλεπε μόνο ως βάρος. Παρατηρούσε ότι το παιδί που δίνει πολύ, χωρίς να αναγνωρίζεται, μπορεί αργότερα να νιώθει ότι δικαιούται να πάρει από αλλού, και να το ζητάει με τρόπους που πληγώνουν. Αυτές οι σκέψεις για τις αφοσιώσεις και για την ισορροπία ανάμεσα στο δούναι και το λαβείν πέρασαν σχεδόν αυτούσιες στη γλώσσα των αναπαραστάσεων. Θα τις δούμε αναλυτικά σε δικά τους άρθρα.

Ο Bowen και ο χάρτης των γενεών

Ο Murray Bowen (1913–1990) ήταν ψυχίατρος που για ένα διάστημα, στη δεκαετία του 1950, νοσήλευσε ολόκληρες οικογένειες στο Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας των ΗΠΑ για να τις παρατηρεί. Από εκεί έβγαλε μια θεωρία για την οικογένεια ως συναισθηματικό σύστημα. Μερικές έννοιές του είναι πια κοινός τόπος στη θεραπεία: η διαφοροποίηση του εαυτού, δηλαδή η ικανότητα να μένεις ο εαυτός σου μέσα σε μια φορτισμένη σχέση, τα τρίγωνα, όπου δύο άνθρωποι σε ένταση τραβούν έναν τρίτο ανάμεσά τους, η συναισθηματική αποκοπή και η μετάδοση μοτίβων από γενιά σε γενιά.

Για να δει αυτά τα μοτίβα, ο Bowen σχεδίαζε την οικογένεια τρεις γενιές πίσω. Το εργαλείο αυτό, το γενεόγραμμα, το τυποποίησαν αργότερα η Monica McGoldrick και ο Randy Gerson, με κοινά σύμβολα για γάμους, χωρισμούς, θανάτους, αποβολές, μεταναστεύσεις και συγκρούσεις. Σε κάθε σοβαρή αναπαράσταση σήμερα το γενεόγραμμα έρχεται πρώτο. Πριν στηθεί οτιδήποτε στον χώρο, ο πελάτης και ο διευκολυντής κάθονται και βλέπουν ποιοι ήταν στην οικογένεια και τι τους συνέβη.

Ένα παράδειγμα, σύνθετο και αλλαγμένο. Μια φοιτήτρια είκοσι τεσσάρων χρονών σχεδιάζει το γενεόγραμμά της για πρώτη φορά. Στη μεριά της μητέρας της, η προγιαγιά ήρθε από τη Σμύρνη το 1922 με δύο παιδιά. Ο άντρας της δεν έφτασε ποτέ. Η γιαγιά της μεγάλωσε σε προσφυγικό συνοικισμό στην Καλαμαριά, παντρεύτηκε νωρίς και έμεινε χήρα στα σαράντα. Η μητέρα της έχει χωρίσει. Όταν βλέπει τις τρεις γραμμές στο χαρτί, η φοιτήτρια λέει: «Σε αυτή την οικογένεια οι γυναίκες μένουν πάντα μόνες».

Είναι μια παρατήρηση. Δεν είναι μοίρα. Το γενεόγραμμα της έδωσε όμως λέξεις για κάτι που ένιωθε στις σχέσεις της, μια σιωπηλή βεβαιότητα ότι ο άντρας κάποια στιγμή θα χαθεί. Αυτό έγινε το θέμα της δουλειάς της, πρώτα με λόγια και αργότερα στον χώρο.

Προπαππούς, χάθηκε το 1922 Προγιαγιά, από τη Σμύρνη Αδελφός Γιαγιά, χήρα στα 40 Παππούς, πέθανε νωρίς Μητέρα, χωρισμένη Πατέρας Η φοιτήτρια, 24 χρονών Τετράγωνο: άντρας · Κύκλος: γυναίκα · Χ: θάνατος · //: διαζύγιο · Διπλός κύκλος: πελάτης
Το γενεόγραμμα της φοιτήτριας από τη μεριά της μητέρας, με τα κοινά σύμβολα της McGoldrick και του Gerson. Οι τρεις γυναίκες που έμειναν μόνες φαίνονται με μια ματιά.

Πώς ενώθηκαν τα κομμάτια στην ιστορία οικογενειακών αναπαραστάσεων

Στη δεκαετία του 1970 και του 1980 αυτές οι ιδέες κυκλοφορούσαν ελεύθερα στα εκπαιδευτικά σεμινάρια της Ευρώπης. Η γερμανίδα παιδοψυχίατρος Thea Schönfelder δούλευε με οικογένειες χρησιμοποιώντας γλυπτά και αναπαραστάτες, και ρωτούσε τους αναπαραστάτες τι αντιλαμβάνονται στη θέση τους. Στη Γαλλία η Anne Ancelin Schützenberger, που είχε μαθητεύσει κοντά στον Moreno, ανέπτυξε τη διαγενεακή ψυχοθεραπεία και το «γενεοκοινωνιόγραμμα», έναν χάρτη της οικογένειας που προσέχει τις ημερομηνίες, τις επετείους και τα κοινωνικά γεγονότα γύρω από κάθε ζωή.

Ο Bert Hellinger, για τον οποίο θα μιλήσουμε στο επόμενο κείμενο, πήρε πολλά από αυτά τα στοιχεία και τα έκανε μια ενιαία μέθοδο, που έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο. Η ψυχολόγος Ursula Franke ήταν από τους πρώτους που ερεύνησαν συστηματικά αυτές τις ρίζες, στο βιβλίο της The River Never Looks Back. Η σημασία αυτής της ιστορίας είναι πρακτική.

Αν ξέρουμε ότι οι αναπαραστάσεις κατάγονται από την ομαδική ψυχοθεραπεία και την οικογενειακή θεραπεία, ξέρουμε και με ποια μέτρα να τις κρίνουμε: με την ηθική, τη γνώση και την έρευνα της ψυχοθεραπείας. Ο Moreno, η Satir, ο Nagy και ο Bowen ήταν κλινικοί που κατέγραφαν, δοκίμαζαν και αναθεωρούσαν. Αυτό το πνεύμα αξίζει να κρατήσουμε.

ΠρόσωποΕργαλείο ή ιδέαΤι πέρασε στις αναπαραστάσεις
Jacob L. MorenoΨυχόδραμα, βοηθητικά εγώ, αντιστροφή ρόλωνΆνθρωποι από την ομάδα στη θέση προσώπων της ζωής του πελάτη
Virginia SatirΟικογενειακό γλυπτό, ανασύνθεση της οικογένειαςΗ θέση στον χώρο ως γλώσσα των σχέσεων
Ivan Boszormenyi-NagyΑόρατες αφοσιώσεις, λογαριασμός ανάμεσα στις γενιέςΑφοσίωση, γονεοποίηση, ισορροπία δούναι και λαβείν
Murray Bowen, Monica McGoldrickΔιαφοροποίηση, τρίγωνα, γενεόγραμμαΟ χάρτης τριών γενεών πριν από κάθε στήσιμο
Thea SchönfelderΓλυπτά και αναπαραστάτες με οικογένειεςΗ ερώτηση στους αναπαραστάτες τι αντιλαμβάνονται
Anne Ancelin SchützenbergerΔιαγενεακή ψυχοθεραπεία, γενεοκοινωνιόγραμμαΠροσοχή σε ημερομηνίες, επετείους και ιστορικά γεγονότα
Από πού ήρθαν τα βασικά εργαλεία των αναπαραστάσεων, με απλά λόγια.

Για τον αναγνώστη που ζει σε ελληνική οικογένεια, κάποιες από αυτές τις έννοιες μοιάζουν σχεδόν αυτονόητες. Η εκτεταμένη οικογένεια, το σπίτι στο χωριό, η προίκα, η κληρονομιά που χωρίζει αδέλφια για δεκαετίες, οι νεκροί του πολέμου που μνημονεύονται κάθε χρόνο, όλα αυτά είναι οι λογαριασμοί και οι αφοσιώσεις που περιέγραψε ο Nagy, και τα τρίγωνα του Bowen. Η διαφορά είναι ότι τα έβαλαν σε λέξεις και σε σχήματα, ώστε να μπορεί κανείς να τα δει από λίγο πιο μακριά.

Πηγές και διαβάσματα

  • Virginia Satir, Conjoint Family Therapy, Science and Behavior Books, 1964.
  • Ivan Boszormenyi-Nagy, Geraldine M. Spark, Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy, Harper & Row, 1973.
  • Murray Bowen, Family Therapy in Clinical Practice, Jason Aronson, 1978.
  • Monica McGoldrick, Randy Gerson, Sueli Petry, Genograms: Assessment and Intervention, W. W. Norton, 3η έκδοση, 2008.
  • Anne Ancelin Schützenberger, The Ancestor Syndrome: Transgenerational Psychotherapy and the Hidden Links in the Family Tree, Routledge, 1998.
  • Ursula Franke, The River Never Looks Back: Historical and Practical Foundations of Bert Hellinger’s Family Constellations, Carl-Auer, 2003.

Το κείμενο είναι ενημερωτικό. Δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική φροντίδα ή τη συμβουλή ειδικού. Αν περνάτε κάτι δύσκολο αυτή την περίοδο, μιλήστε πρώτα με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Προηγούμενο άρθρο: Τι είναι οι οικογενειακές αναπαραστάσεις και τι δεν είναι
Όλα τα άρθρα της σειράς

Για περισσότερα: Family Constellations (Wikipedia)