Αστερισμός Κηφέα: ο βασιλιάς δίπλα στον πόλο, το άστρο που μέτρησε το σύμπαν και οι μοίρες του

Ο Κηφέας είναι ο βασιλιάς πατέρας της Ανδρομέδας, ένα αμυδρό σπιτάκι από άστρα δίπλα στον πόλο. Ο μύθος, το άστρο που έγινε μέτρο του σύμπαντος και οι μοίρες του.

← Αστερισμοί και απλανείς: όλο το ευρετήριο

Του Χρήστου Άρχου, αστρολόγου ·

Με λίγα λόγια

Ο Κηφέας είναι ο βασιλιάς των Αιθιόπων του μύθου, άντρας της Κασσιόπης και πατέρας της Ανδρομέδας, και στον ουρανό στέκεται δίπλα στον βόρειο πόλο, με σχήμα που μοιάζει με σπιτάκι με στέγη. Προβαλλόμενα στην εκλειπτική, τα άστρα του απλώνονται από 5° Κριού ως 3° Διδύμων, με τον Alderamin στις 13°08′ Κριού. Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα του φύση Κρόνου και Δία. Από την Ελλάδα δεν δύει ποτέ και φαίνεται ψηλότερα τα βράδια του Σεπτεμβρίου και του Οκτωβρίου.

ΟικογένειαΟ κύκλος του Περσέα
Στον ζωδιακό5°02′ Κριού – 3°26′ Διδύμων
Λαμπρότερο άστροAlderamin (2.4)
Από την ΕλλάδαΔεν δύει ποτέ από την Ελλάδα
Καλύτερα το βράδυτον Σεπτέμβριο
ΛατινικάCepheus
Ο αστερισμός Κηφέας στο Urania's Mirror του 1824: ένας γενειοφόρος βασιλιάς με στέμμα και τουρμπάνι, κόκκινο μανδύα και σκήπτρο στο χέρι
Ο Κηφέας στο Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 4. Ο Alderamin είναι στον ώμο του, ο Alfirk στη μέση και ο Errai στο γόνατο, ενώ δίπλα στο στέμμα σημειώνεται το μεταβλητό δ.

Στον βόρειο ουρανό, ανάμεσα στην Κασσιόπη και στον Κύκνο, υπάρχει ένα πεντάγωνο από μέτρια άστρα που θυμίζει παιδική ζωγραφιά σπιτιού, με τετράγωνη βάση και μυτερή στέγη. Δεν τραβά το μάτι. Πολλοί που βρίσκουν εύκολα το W της Κασσιόπης δεν έχουν προσέξει ποτέ τον γείτονά της. Κι όμως ένα άστρο κοντά στη βάση αυτού του σπιτιού, που αλλάζει λάμψη κάθε πέντε μέρες και κάτι, έδωσε στους αστρονόμους του 20ού αιώνα το πρώτο αξιόπιστο μέτρο για τις αποστάσεις των γαλαξιών.

Οι Έλληνες είδαν εδώ τον Κηφέα, έναν βασιλιά με τα χέρια ανοιχτά, που κάθεται με τα πόδια του σχεδόν πάνω στον πόλο. Είναι η πιο ήσυχη μορφή μιας θορυβώδους οικογένειας. Η γυναίκα του προκάλεσε τους θεούς, η κόρη του δέθηκε σε βράχο, ο γαμπρός του σκότωσε ένα τέρας. Ο ίδιος, στον μύθο όπως και στον ουρανό, μένει στο περιθώριο και παρακολουθεί.

Ο μύθος του Κηφέα

Ο Κηφέας βασίλευε στους Αιθίοπες, που οι Έλληνες τους τοποθετούσαν στην άκρη του κόσμου, κοντά στον Ωκεανό. Ο Απολλόδωρος σημειώνει ότι κατά τον Ευριπίδη ο Κηφέας και ο αδελφός του Φινέας ήταν γιοι του Βήλου, άρα απόγονοι της Ιούς και μακρινοί συγγενείς του Δία. Αυτή η συγγένεια εξηγεί, κατά τον Άρατο, γιατί η οικογένειά του βρήκε θέση στον ουρανό.

Η ιστορία του είναι η ιστορία της Ανδρομέδας. Η γυναίκα του, η Κασσιόπη, καυχήθηκε ότι ήταν ωραιότερη από τις Νηρηίδες, και ο Ποσειδώνας έστειλε πλημμύρα και θαλάσσιο τέρας. Όταν ο χρησμός του Άμμωνα είπε ότι η χώρα θα σωθεί μόνο αν η κόρη του βασιλιά δοθεί στο τέρας, ο Κηφέας υποχώρησε στην πίεση του λαού του και έδεσε την Ανδρομέδα στον βράχο. Όταν ο Περσέας προσφέρθηκε να τη σώσει, ο Κηφέας του υποσχέθηκε το χέρι της. Ο γάμος όμως άνοιξε μια άλλη σύγκρουση, γιατί η Ανδρομέδα ήταν ήδη υποσχεμένη στον Φινέα, τον αδελφό του. Ο Οβίδιος περιγράφει τον Κηφέα στη μάχη που ακολούθησε να διαμαρτύρεται, να καλεί τους θεούς ως μάρτυρες και να μένει έξω από τη συμπλοκή.

Ο Ψευδο-Ερατοσθένης τον βάζει στα άστρα μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια, για χάρη της ιστορίας της Ανδρομέδας, και παραπέμπει στον Ευριπίδη, που είχε δώσει στη σκηνή την πιο γνωστή μορφή της. Ο Υγίνος επαναλαμβάνει την ίδια παράδοση. Κανείς από τους αρχαίους δεν δίνει στον Κηφέα δικό του άθλο. Είναι ο βασιλιάς που πήρε τη σωστή απόφαση για τη χώρα του και τη χειρότερη για την κόρη του, και η μοίρα του τον έβαλε στον ουρανό ως μάρτυρα.

Στον ουρανό ο Άρατος τον περιγράφει πίσω από την Κυνόσουρα, τη Μικρή Άρκτο, με τα χέρια απλωμένα και τα πόδια του κοντά στην ουρά της. Το σχήμα ταιριάζει: ένας άντρας με ανοιχτά χέρια, σαν να ζητά κάτι ή σαν να μην μπορεί να κάνει τίποτα.

Ούτε το δύσμοιρο γένος του Κηφέα, του γιου του Ίασου, θα μείνει ανείπωτο, γιατί κι αυτοί ανέβηκαν με το όνομά τους στον ουρανό, αφού ήταν κοντά στον Δία.Άρατος, Φαινόμενα 179–181, ελεύθερη απόδοση

Το δ του Κηφέα και το μέτρο του σύμπαντος

Το 1784 ο John Goodricke, ο ίδιος νεαρός παρατηρητής του York που είχε εξηγήσει τον Algol, πρόσεξε ότι ένα αμυδρό άστρο κοντά στο κεφάλι του Κηφέα, το δ, αλλάζει λάμψη με κανονικό ρυθμό. Μέτρησε την περίοδο: περίπου 5 μέρες και 9 ώρες. Το άστρο ανεβαίνει γρήγορα από το μέγεθος 4,4 στο 3,5 και σβήνει πιο αργά. Αυτή τη φορά δεν επρόκειτο για έκλειψη. Το ίδιο το άστρο φουσκώνει και ξεφουσκώνει.

Πάνω από έναν αιώνα αργότερα, η Henrietta Swan Leavitt, που δούλευε στο Αστεροσκοπείο του Harvard μελετώντας φωτογραφικές πλάκες του Μικρού Νέφους του Μαγγελάνου, βρήκε ότι στα άστρα αυτού του τύπου η περίοδος συνδέεται με την πραγματική λάμψη: όσο πιο αργά πάλλεται ένα άστρο, τόσο πιο φωτεινό είναι. Τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν το 1912. Αν ξέρεις πόσο φωτεινό είναι πραγματικά ένα άστρο και πόσο αμυδρό φαίνεται, μπορείς να υπολογίσεις πόσο μακριά βρίσκεται.

Τα άστρα αυτά ονομάστηκαν «Κηφείδες», από το δ του Κηφέα. Με μια Κηφείδα στον γαλαξία της Ανδρομέδας ο Edwin Hubble έδειξε το 1923–1924 ότι τα σπειροειδή νεφελώματα είναι άλλοι γαλαξίες, έξω από τον δικό μας. Έτσι ο ουρανός της οικογένειας του Κηφέα κλείνει έναν κύκλο: το άστρο του πατέρα μέτρησε την απόσταση του νεφελώματος της κόρης.

Ο Κηφέας έχει κι άλλα ενδιαφέροντα άστρα. Το μ του Κηφέα είναι ένας ερυθρός υπεργίγαντας τόσο βαθύ κόκκινο, ώστε ο William Herschel τον ονόμασε «Γρανατένιο Άστρο». Και λόγω της μετάπτωσης, ο πόλος του ουρανού θα περάσει μέσα από τον Κηφέα: γύρω στο 3000–4000 μ.Χ. ο Errai θα είναι το άστρο που βρίσκεται πιο κοντά στον πόλο, και μερικές χιλιάδες χρόνια αργότερα, γύρω στο 7500 μ.Χ., ο Alderamin.

Τα άστρα του Κηφέα

Ο Alderamin παίρνει το όνομά του από το αραβικό al-dhirāʿ al-yamīn, «το δεξί χέρι». Ο Alfirk σημαίνει «το κοπάδι» και ο Errai «ο βοσκός», γιατί οι Άραβες είχαν σε αυτή την περιοχή μια εικόνα με έναν βοσκό, τα πρόβατά του και τα σκυλιά του, πριν πάρουν την ελληνική μορφή του βασιλιά. Τα ονόματα που δίνουν μερικοί κατάλογοι για το ζ, το η, το ι και το δ δεν είναι παραδοσιακά με τη στενή έννοια, γι’ αυτό τα αφήνουμε κενά.

ΆστροΟνομασίαΜέγεθοςΘέση στον ζωδιακό (2026)Φύση
Alderaminα Cephei2.413°08′ ΚριούΚρόνος–Δίας
Erraiγ Cephei3.20°27′ ΔιδύμωνΚρόνος–Δίας
Alfirkβ Cephei3.25°55′ ΤαύρουΚρόνος–Δίας
—ζ Cephei3.414°20′ Κριού
—η Cephei3.45°02′ Κριού
—ι Cephei3.53°36′ Ταύρου
—δ Cephei3.817°58′ Κριού

Η στήλη «Φύση» ακολουθεί τον Πτολεμαίο, που δίνει στα άστρα του Κηφέα φύση Κρόνου και Δία. Τη σημειώνουμε για τα τρία άστρα με παραδοσιακό όνομα. Τα υπόλοιπα ανήκουν στον ίδιο αστερισμό, αλλά δεν έχουν δική τους κρίση στις πηγές.

Πού πέφτει ο Κηφέας στον ζωδιακό

♈♉♊♋♌♍♎♏♐♑♒♓♈ Κριός0°10°20°♉ Ταύρος0°10°20°♊ Δίδυμοι0°10°20°AlderaminAlfirkErrai

Τροπικός ζωδιακός, θέσεις για το 2026. Τα άστρα μετακινούνται περίπου 1° κάθε 72 χρόνια λόγω μετάπτωσης. Τα άστρα που απέχουν πολύ από την εκλειπτική προβάλλονται εδώ κατά μήκος.

Επειδή ο Κηφέας βρίσκεται κοντά στον πόλο της εκλειπτικής, τα άστρα του απλώνονται σε πολλές μοίρες όταν τα προβάλουμε στον ζωδιακό, περίπου από 5° Κριού ως 3° Διδύμων. Το η πέφτει στις 5°02′ Κριού, ο Alderamin στις 13°08′, το ζ στις 14°20′ και το δ στις 17°58′ Κριού. Ο Alfirk στις 5°55′ Ταύρου, το ι στις 3°36′ Ταύρου, και ο Errai στις 0°27′ Διδύμων.

Ο Ήλιος περνά πάνω από τον Alderamin γύρω στις 3 Απριλίου, πάνω από τον Alfirk γύρω στις 26 Απριλίου και πάνω από τον Errai γύρω στις 21 Μαΐου. Τα σημεία του χάρτη που οι αστρολόγοι ελέγχουν συνήθως είναι οι 12°–14° Κριού για τον Alderamin, οι 5°–7° Ταύρου για τον Alfirk και οι 29° Ταύρου ως 1° Διδύμων για τον Errai, σε Ήλιο, Σελήνη, Ωροσκόπο, Μεσουράνημα και κυβερνήτη του Ωροσκόπου. Με τη φύση Κρόνου και Δία, τα θέματα που αποδίδει η παράδοση σε αυτές τις μοίρες είναι η εξουσία με ευθύνη, οι αποφάσεις για άλλους και η αυστηρότητα που κάποτε κοστίζει.

Εδώ όμως η επιφύλαξη είναι μεγαλύτερη από ό,τι σχεδόν σε κάθε άλλο αστερισμό. Τα άστρα του Κηφέα απέχουν περίπου 60° ως 72° από την εκλειπτική. Σε τέτοια απόσταση, μια μικρή αλλαγή θέσης στον ουρανό αντιστοιχεί σε πολλές μοίρες κατά μήκος, και η προβολή χάνει σχεδόν κάθε σχέση με αυτό που βλέπει ένας παρατηρητής. Από την Ελλάδα, επιπλέον, τα άστρα αυτά δεν ανατέλλουν ούτε δύουν. Ο μόνος τρόπος να συνδεθούν ουσιαστικά με έναν χάρτη είναι η ταυτόχρονη μεσουράνηση ή αντιμεσουράνηση με έναν πλανήτη, δηλαδή τα parans στο Μεσουράνημα και στο Υπογείο. Οι μοίρες κατά μήκος που δίνουμε εδώ καλό είναι να διαβάζονται μόνο ως πρώτη, τυπική ένδειξη.

Ο Κηφέας στην αστρολογία

Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα του Κηφέα φύση Κρόνου και Δία. Είναι ο συνδυασμός της εξουσίας που ζυγίζει. Ο Δίας δίνει τον θρόνο, τον νόμο και την κρίση, ο Κρόνος τη σοβαρότητα, το βάρος της ευθύνης και τις δύσκολες αποφάσεις. Για έναν βασιλιά που αναγκάστηκε να θυσιάσει την κόρη του για να σώσει τη χώρα του, η επιλογή μοιάζει σχεδόν αυτονόητη.

Οι νεότεροι συγγραφείς γράφουν λίγα για τα επιμέρους άστρα. Ο Robson κρατά τη φύση του Πτολεμαίου χωρίς να προσθέτει πολλά για τα μεμονωμένα άστρα. Για τον Alderamin, το λαμπρότερο άστρο, οι σύγχρονοι αστρολόγοι μιλούν για ηγεσία που ασκείται με αυστηρότητα, και για ανθρώπους που βρίσκονται σε θέση να αποφασίζουν για άλλους.

Ο μύθος προσθέτει ένα θέμα που δεν βρίσκεται στις φύσεις των πλανητών: την ευθύνη του πατέρα. Όταν ένα άστρο του Κηφέα μεσουρανεί μαζί με τον Ήλιο ή με τον κυβερνήτη του δέκατου οίκου, ορισμένοι αστρολόγοι βλέπουν θέματα με τον πατέρα, με την αρχή μέσα στην οικογένεια ή με αποφάσεις που κάποιος πήρε για το καλό των πολλών και τις πλήρωσε προσωπικά. Αυτά είναι εμπειρικές παρατηρήσεις, όχι αποτελέσματα ελέγχου. Κανένα απλανές άστρο δεν έχει δείξει στατιστικά ότι φέρνει συγκεκριμένα γεγονότα.

Πώς θα βρεις τον Κηφέα

Ο Κηφέας είναι αειφανής από την Ελλάδα, δηλαδή δεν δύει ποτέ. Τα καλύτερα βράδια είναι από τον Αύγουστο ως τον Νοέμβριο, με κορύφωση τον Σεπτέμβριο, όταν στέκεται ψηλά στον βορρά λίγο μετά το σούρουπο. Την άνοιξη κατεβαίνει χαμηλά, κοντά στον βόρειο ορίζοντα, και από πόλη χάνεται μέσα στη φωτεινή ρύπανση.

Ξεκίνα από την Κασσιόπη. Από τον Caph, το άκρο του W που βρίσκεται πιο κοντά στον Κηφέα, προχώρα προς τα δυτικά, μακριά από τον Ruchbah. Το πρώτο μέτριο άστρο που θα συναντήσεις είναι το ι, στη μία πλευρά του σπιτιού. Η κορυφή της στέγης, ο Errai, είναι το άστρο που βρίσκεται πιο κοντά στον Πολικό Αστέρα. Η βάση του σπιτιού κοιτάζει προς τον νότο, μακριά από τον πόλο, και η γωνία της προς την πλευρά του Κύκνου είναι ο Alderamin, το λαμπρότερο άστρο, με μέγεθος 2,4.

Το δ του Κηφέα βρίσκεται στην άλλη γωνία της βάσης, δίπλα στο ζ, και μαζί με το ζ και το ε σχηματίζει ένα μικρό τρίγωνο. Αν το συγκρίνεις με τα γειτονικά για μια-δυο εβδομάδες, θα δεις με γυμνό μάτι τη λάμψη του να ανεβαίνει και να πέφτει. Το μ, το Γρανατένιο Άστρο, φαίνεται κοντά στη βάση και ξεχωρίζει με κιάλι από το χρώμα του. Ο Κηφέας κάθεται στην άκρη του Γαλαξία, και οι φωτογράφοι ουρανού ξέρουν εκεί το νεφέλωμα IC 1396 με την «Προβοσκίδα του Ελέφαντα», που όμως θέλει φωτογραφική έκθεση.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί ο αστερισμός του Κηφέα μοιάζει με σπίτι;

Τα πέντε κύρια άστρα του, ο Alderamin, ο Alfirk, ο Errai, το ι και το ζ, σχηματίζουν ένα πεντάγωνο με τετράγωνη βάση και μυτερή κορυφή. Η κορυφή, ο Errai, δείχνει προς τον Πολικό Αστέρα.

Τι είναι οι Κηφείδες;

Είναι άστρα που πάλλονται με σταθερή περίοδο, και η περίοδός τους δείχνει την πραγματική τους λάμψη. Πήραν το όνομα από το δ του Κηφέα, και με αυτά οι αστρονόμοι μέτρησαν τις αποστάσεις των γαλαξιών.

Φαίνεται ο Κηφέας από την Ελλάδα;

Ναι, όλο τον χρόνο, γιατί είναι αειφανής. Τα καλύτερα βράδια είναι τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο, όταν στέκεται ψηλά στον βορρά.

Τι σημαίνει ο Κηφέας στην αστρολογία;

Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα του φύση Κρόνου και Δία. Η παράδοση τα συνδέει με εξουσία που ασκείται με ευθύνη και αυστηρότητα, και ο μύθος προσθέτει το θέμα του πατέρα που αποφασίζει για τους άλλους.

Θα γίνει ποτέ πολικός αστέρας κάποιο άστρο του Κηφέα;

Ναι. Λόγω της μετάπτωσης, ο Errai θα είναι το άστρο πιο κοντά στον βόρειο πόλο γύρω στο 3000–4000 μ.Χ. και ο Alderamin γύρω στο 7500 μ.Χ.

Ο Κηφέας είναι ένας αστερισμός που σχεδόν κανείς δεν προσέχει, και που κρύβει το άστρο με το οποίο μετρήθηκε το σύμπαν. Ο βασιλιάς του μύθου δεν έκανε άθλους, πήρε όμως μια απόφαση που βαραίνει ως σήμερα. Στον χάρτη τα άστρα του ζητούν να δει κανείς τι σημαίνει να αποφασίζεις για άλλους.

Ο κύκλος του Περσέα

Η βασιλική οικογένεια της Αιθιοπίας, ο ήρωας, το τέρας και το φτερωτό άλογο.

Όλοι οι αστερισμοί και τα άστρα της σειράς →

Αν θέλεις να ελέγξουμε αν κάποιο άστρο του Κηφέα μεσουρανεί μαζί με έναν πλανήτη τη μέρα που γεννήθηκες, μπορούμε να το κάνουμε σε μια συνεδρία.

Δες τις συνεδρίες

Πηγές

  1. Πτολεμαίος, Τετράβιβλος Α΄ 9, «Περί της των απλανών αστέρων δυνάμεως» (αγγλ. μτφρ. F. E. Robbins, Loeb Classical Library, 1940).
  2. Άρατος, Φαινόμενα 179–187.
  3. Ψευδο-Ερατοσθένης, Καταστερισμοί 15 (αγγλ. μτφρ. R. Hard, Eratosthenes and Hyginus: Constellation Myths, Oxford University Press, 2015).
  4. Υγίνος, Poetica Astronomica II 9.
  5. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Β΄ 1.4 και Β΄ 4.3.
  6. Οβίδιος, Μεταμορφώσεις V 1–235.
  7. John Goodricke, «A Series of Observations on, and a Discovery of, the Period of the Variation of the Light of the Star Marked δ by Bayer, near the Head of Cepheus», Philosophical Transactions of the Royal Society 76 (1786).
  8. Henrietta S. Leavitt και Edward C. Pickering, «Periods of 25 Variable Stars in the Small Magellanic Cloud», Harvard College Observatory Circular 173 (1912).
  9. Vivian E. Robson, The Fixed Stars and Constellations in Astrology, 1923.
  10. Bernadette Brady, Brady’s Book of Fixed Stars, Weiser, 1998.
  11. Richard H. Allen, Star Names: Their Lore and Meaning, 1899.
  12. Paul Kunitzsch και Tim Smart, A Dictionary of Modern Star Names, Sky Publishing, 2006.
  13. Θέσεις άστρων: Yale Bright Star Catalogue (5η έκδοση), υπολογισμός για το 2026 στον τροπικό ζωδιακό.

Εικόνα: Sidney Hall, Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 4. Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.

Για περισσότερα: Οι 88 αστερισμοί της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (IAU)