Αστερισμός Κήτους: το θαλάσσιο τέρας της Ανδρομέδας, η Μίρα και οι μοίρες του στον Κριό

Το Κήτος είναι το θαλάσσιο τέρας που έστειλε ο Ποσειδώνας για την Ανδρομέδα. Ο μύθος, τα κόκαλα της Ιόππης, η Μίρα, τα άστρα του και οι μοίρες από τους Ιχθύες ως τον Ταύρο.

← Αστερισμοί και απλανείς: όλο το ευρετήριο

Του Χρήστου Άρχου, αστρολόγου ·

Με λίγα λόγια

Το Κήτος είναι το θαλάσσιο τέρας που έστειλε ο Ποσειδώνας στη χώρα του Κηφέα για να φάει την Ανδρομέδα, και που σκότωσε ο Περσέας. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους αστερισμούς του ουρανού, νότια από τους Ιχθύες και τον Κριό, και στον ζωδιακό απλώνεται από 26° Ιχθύων ως 15° Ταύρου, με τη Diphda στις 2°57′ Κριού και τον Menkar στις 14°41′ Ταύρου. Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα του φύση Κρόνου. Από την Ελλάδα φαίνεται ολόκληρο, χαμηλά στον νότο, καλύτερα τα βράδια του Νοεμβρίου.

ΟικογένειαΟ κύκλος του Περσέα
Στον ζωδιακό25°54′ Ιχθύων – 14°41′ Ταύρου
Λαμπρότερο άστροDiphda (2.0)
Από την ΕλλάδαΑνατέλλει και δύει από την Ελλάδα
Καλύτερα το βράδυτον Νοέμβριο
ΛατινικάCetus
Ο αστερισμός Κήτος στο Urania's Mirror του 1824: ένα θαλάσσιο τέρας με κεφάλι σαν σκύλου, μπροστινά πόδια με νύχια και ουρά που τυλίγεται, με την Mira σημειωμένη στον λαιμό
Το Κήτος στο Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 28, μαζί με μικρότερους νεότερους αστερισμούς. Ο Menkar είναι στο ρύγχος, η Mira στον λαιμό και η Diphda στην ουρά.

Τα φθινοπωρινά βράδια, αν κοιτάξεις χαμηλά προς τον νότο κάτω από τον Κριό και τους Ιχθύες, θα δεις ένα μεγάλο κομμάτι ουρανού σχεδόν άδειο. Μέσα σε αυτό το κενό λάμπει μοναχικό ένα άστρο δεύτερου μεγέθους, η Diphda. Δεν έχει γείτονες να συγκριθεί, και γι’ αυτό φαίνεται πιο λαμπρή από όσο είναι. Γύρω της απλώνεται, αμυδρό και πλατύ, το Κήτος.

Μέσα στο ίδιο κενό υπάρχει ένα άστρο που άλλοτε φαίνεται εύκολα και άλλοτε δεν φαίνεται καθόλου. Ένας Γερμανός πάστορας το είδε τον Αύγουστο του 1596, νόμισε ότι είναι καινούργιο και το είδε να χάνεται λίγες εβδομάδες αργότερα. Ήταν η Μίρα, «η θαυμαστή», το πρώτο άστρο που αναγνωρίστηκε ότι σβήνει και ανάβει με κανονικό ρυθμό. Το τέρας της Ανδρομέδας έχει δηλαδή στον λαιμό του ένα φως που αναπνέει.

Ο μύθος του Κήτους

Η λέξη «κήτος» στα αρχαία ελληνικά σήμαινε κάθε μεγάλο θαλάσσιο θηρίο, φάλαινα, καρχαρία ή τέρας της φαντασίας. Από αυτήν έρχεται και ο επιστημονικός όρος «κητώδη» για τις φάλαινες και τα δελφίνια. Στα αγγεία και στα ψηφιδωτά το κήτος έχει μια σταθερή μορφή: κεφάλι σαν σκύλου ή δράκου με μεγάλο στόμα, μπροστινά πόδια, και σώμα που καταλήγει σε φιδίσια ουρά. Έτσι το ζωγράφισαν και οι χαρτογράφοι του ουρανού ως τον 19ο αιώνα, όπως φαίνεται και στην εικόνα του άρθρου.

Ο Απολλόδωρος λέει ότι η Κασσιόπη φιλονίκησε με τις Νηρηίδες για την ομορφιά, και ο Ποσειδώνας, θυμωμένος μαζί τους, έστειλε στη χώρα του Κηφέα πλημμύρα και κήτος. Ο χρησμός του Άμμωνα ζήτησε να δοθεί η Ανδρομέδα στο θηρίο. Ο Περσέας, που γύριζε από τη Μέδουσα, σκότωσε το κήτος. Ο Οβίδιος δίνει μια ζωηρή περιγραφή της μάχης: ο ήρωας ορμά από ψηλά σαν αετός, το θηρίο γυρίζει να δαγκώσει τη σκιά του στο νερό, και τα φτερά των σανδαλιών του βαραίνουν από το αφρισμένο νερό ώσπου αναγκάζεται να πατήσει σε έναν βράχο για να το τελειώσει. Ο Ψευδο-Ερατοσθένης λέει ότι το κήτος μπήκε στα άστρα για να θυμίζει τον άθλο του Περσέα.

Οι αρχαίοι έδειχναν και τόπο. Πολλοί συγγραφείς τοποθέτησαν τον βράχο της Ανδρομέδας στην Ιόππη, τη σημερινή Γιάφα. Ο Πλίνιος γράφει στη Φυσική Ιστορία ότι ο Μάρκος Σκαύρος, όταν ήταν αγορανόμος στη Ρώμη, έφερε από την Ιόππη και έδειξε στο κοινό τα κόκαλα του θηρίου, ένα σκελετό μήκους σαράντα ποδιών, με πλευρά ψηλότερα από ελέφαντα. Ο Παυσανίας αναφέρει μια πηγή κοντά στην Ιόππη με νερό κόκκινο σαν αίμα, όπου κατά τους ντόπιους ο Περσέας έπλυνε τα χέρια του μετά τη μάχη. Ο Ιώσηπος λέει ότι στην ακτή έδειχναν ακόμη τα σημάδια από τις αλυσίδες της Ανδρομέδας στον βράχο. Ήταν πιθανότατα ο σκελετός μιας μεγάλης φάλαινας, αλλά για τους Ρωμαίους που τον κοίταζαν ήταν απόδειξη ότι ο μύθος είχε συμβεί.

Και την Ανδρομέδα, παρότι στέκεται μακριά, την πιέζει ακόμη από κάτω το μεγάλο κήτος.Άρατος, Φαινόμενα 353–354, ελεύθερη απόδοση

Η Μίρα, το άστρο που χάνεται

Στις 3 Αυγούστου 1596 ο David Fabricius, πάστορας και ερασιτέχνης αστρονόμος στη Φριζία, παρατηρούσε τον Ερμή και χρειαζόταν ένα άστρο αναφοράς. Βρήκε στον λαιμό του Κήτους ένα άστρο τρίτου μεγέθους που δεν θυμόταν. Τις επόμενες εβδομάδες το είδε να λαμπρύνεται και μετά να σβήνει, ώσπου εξαφανίστηκε τον Οκτώβριο. Το θεώρησε καινοφανές, όπως το άστρο του Tycho στην Κασσιόπη. Το ξαναείδε όμως το 1609.

Τη δεκαετία του 1630 ο Ολλανδός Johannes Holwarda έδειξε ότι το άστρο επανέρχεται με περίοδο περίπου έντεκα μηνών. Το 1662 ο Johannes Hevelius, στο Γκντανσκ, του αφιέρωσε ένα μικρό βιβλίο με τίτλο Historiola Mirae Stellae, «Μικρή ιστορία του θαυμαστού άστρου», και το όνομα Mira έμεινε.

Σήμερα ξέρουμε ότι η Μίρα είναι ένας ερυθρός γίγαντας στο τέλος της ζωής του, που πάλλεται με περίοδο περίπου 332 ημερών. Στο μέγιστο φτάνει συνήθως το μέγεθος 3, κάποιες χρονιές και το 2, και τότε είναι από τα λαμπρότερα άστρα της περιοχής. Στο ελάχιστο πέφτει γύρω στο μέγεθος 9 ή 10 και χρειάζεται τηλεσκόπιο. Το 2007 ένα διαστημικό τηλεσκόπιο υπεριώδους φωτός έδειξε ότι η Μίρα, καθώς κινείται γρήγορα μέσα στον χώρο, αφήνει πίσω της μια ουρά από υλικό μήκους περίπου 13 ετών φωτός, σαν κομήτης. Το τέρας του μύθου κουβαλά στον λαιμό του ένα άστρο που χάνει σιγά σιγά την ύλη του.

Λίγο πιο ανατολικά βρίσκεται το τ του Κήτους, ένα άστρο αρκετά όμοιο με τον Ήλιο, σε απόσταση περίπου 12 ετών φωτός. Το 1960 ο Frank Drake το επέλεξε, μαζί με το ε του Ηριδανού, ως στόχο του πρώτου συστηματικού ραδιοφωνικού ελέγχου για σήματα εξωγήινων πολιτισμών. Δεν βρέθηκε τίποτα.

Τα άστρα του Κήτους

Τα ονόματα του Κήτους είναι σχεδόν όλα αραβικά. Η Diphda σημαίνει «ο δεύτερος βάτραχος», από μια αραβική εικόνα με δύο βατράχους στο νότιο φθινοπωρινό ουρανό. Η ίδια έχει και το όνομα Deneb Kaitos, «η ουρά του κήτους». Το ι λέγεται Deneb Kaitos Shemali, «η βόρεια ουρά του κήτους». Menkar σημαίνει «το ρουθούνι», Baten Kaitos «η κοιλιά του κήτους». Το Kaffaljidhma έρχεται από μια φράση που σημαίνει «η κομμένη παλάμη», μέρος μιας μεγάλης αραβικής μορφής που ξεκινούσε από τις Πλειάδες. Η Mira είναι το λατινικό «θαυμαστή». Το η, το θ και το υ δεν έχουν παραδοσιακό όνομα που να στέκει, γι’ αυτό τα αφήνουμε κενά.

ΆστροΟνομασίαΜέγεθοςΘέση στον ζωδιακό (2026)Φύση
Diphdaβ Ceti2.02°57′ ΚριούΚρόνος
Menkarα Ceti2.514°41′ ΤαύρουΚρόνος
Miraο Ceti3.01°53′ ΤαύρουΚρόνος
—η Ceti3.512°08′ Κριού
Kaffaljidhmaγ Ceti3.59°48′ ΤαύρουΚρόνος
—τ Ceti3.518°11′ Κριού
Deneb Kaitos Shemaliι Ceti3.61°17′ ΚριούΚρόνος
—θ Ceti3.616°35′ Κριού
Baten Kaitosζ Ceti3.722°19′ ΚριούΚρόνος
—υ Ceti4.019°47′ Κριού

Η στήλη «Φύση» ακολουθεί τον Πτολεμαίο, που δίνει σε όλα τα άστρα του Κήτους φύση Κρόνου. Τη σημειώνουμε για τα άστρα με παραδοσιακό όνομα. Η Mira δεν ξεχωρίζει στις αρχαίες πηγές, αλλά ανήκει στο ίδιο σώμα και παίρνει την ίδια φύση.

Πού πέφτει το Κήτος στον ζωδιακό

♈♉♊♋♌♍♎♏♐♑♒♓♓ Ιχθύες0°10°20°♈ Κριός0°10°20°♉ Ταύρος0°10°20°Deneb Kaitos ShemaliDiphdaBaten KaitosMiraKaffaljidhmaMenkar

Τροπικός ζωδιακός, θέσεις για το 2026. Τα άστρα μετακινούνται περίπου 1° κάθε 72 χρόνια λόγω μετάπτωσης. Τα άστρα που απέχουν πολύ από την εκλειπτική προβάλλονται εδώ κατά μήκος.

Το Κήτος είναι από τους λίγους μεγάλους αστερισμούς εκτός ζωδιακού που βρίσκονται κοντά στην εκλειπτική. Τα άστρα του απέχουν από περίπου 10° ως 31° νότια, και προβαλλόμενα καλύπτουν από 26° Ιχθύων ως 15° Ταύρου. Η ουρά πέφτει στις αρχές του Κριού: το Deneb Kaitos Shemali στις 1°17′ και η Diphda στις 2°57′. Το σώμα πιάνει τα μέσα του Κριού, με το η στις 12°08′, το θ στις 16°35′, το τ στις 18°11′ και τον Baten Kaitos στις 22°19′. Ο λαιμός και το κεφάλι περνούν στον Ταύρο: η Mira στις 1°53′, το Kaffaljidhma στις 9°48′ και ο Menkar στις 14°41′ Ταύρου.

Σε ημερομηνίες, ο Ήλιος περνά πάνω από τη Diphda γύρω στις 23 Μαρτίου, πάνω από τον Baten Kaitos γύρω στις 12 Απριλίου, πάνω από τη Mira γύρω στις 22 Απριλίου και πάνω από τον Menkar γύρω στις 5 Μαΐου. Όλος ο αστερισμός αντιστοιχεί περίπου στο διάστημα από 16 Μαρτίου ως 5 Μαΐου. Αξίζει να κοιτάξεις στον χάρτη σου τις 1°–4° Κριού (Diphda και η ουρά), τις 21°–23° Κριού (Baten Kaitos), τις 1°–3° Ταύρου (Mira) και τις 14°–15° Ταύρου (Menkar), σε Ήλιο, Σελήνη, Ωροσκόπο, Μεσουράνημα ή κυβερνήτη του Ωροσκόπου.

Τα θέματα που αποδίδει η παράδοση σε αυτές τις μοίρες κινούνται γύρω από τον Κρόνο: δοκιμασίες, εμπόδια, ζητήματα υγείας που ζητούν φροντίδα, φόβοι που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Η Diphda στην αρχή του Κριού έρχεται σε αντίθεση με τη ζωηρή, ορμητική φύση του ζωδίου, και η παράδοση εκεί μιλά για ορμή που συναντά αντίσταση. Ο Menkar στις 14° Ταύρου βαραίνει τα θέματα της ασφάλειας και των υλικών. Η Mira, με τη ρυθμική της αυξομείωση, έχει δώσει σε μερικούς σύγχρονους αστρολόγους την ιδέα ενός θέματος που έρχεται και φεύγει σε κύκλους, αλλά αυτή είναι νεότερη ερμηνεία χωρίς παλιά πηγή.

Επειδή το Κήτος είναι αρκετά κοντά στην εκλειπτική, η προβολή κατά μήκος είναι εδώ πιο αξιόπιστη από ό,τι για τον Κηφέα ή την Κασσιόπη. Για τα νοτιότερα άστρα, όπως το υ που απέχει περίπου 31°, ο έλεγχος με τα parans, δηλαδή ποιος πλανήτης ανατέλλει ή μεσουρανεί μαζί με το άστρο, μένει χρήσιμη συμπλήρωση.

Το Κήτος στην αστρολογία

Ο Πτολεμαίος, στην Τετράβιβλο, δίνει στα άστρα του Κήτους φύση Κρόνου, χωρίς δεύτερο πλανήτη. Είναι από τις πιο μονοκόμματες κρίσεις του. Για ένα θηρίο του βυθού που απειλεί και τελικά πεθαίνει, ο Κρόνος ταιριάζει: βάρος, περιορισμός, φόβος, και η αργή δουλειά που απαιτείται για να ξεπεραστούν.

Ο Robson ακολουθεί αυτή την κρίση. Τον Menkar, στο ρύγχος του θηρίου, τον συνδέει με ασθένεια, ντροπή, απώλεια περιουσίας και κίνδυνο από μεγάλα ζώα. Τη Diphda, στην ουρά, με ατυχίες, ασθένεια και αλλαγές που επιβάλλονται απ’ έξω. Η Brady διαβάζει τον Menkar πιο συμβολικά, ως σημείο όπου ένας άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με δυνάμεις μεγαλύτερες από αυτόν, συλλογικές ή ασυνείδητες, πάνω στις οποίες έχει λίγο έλεγχο. Η εικόνα ταιριάζει με το κήτος που βγαίνει από τη θάλασσα χωρίς να το έχει καλέσει κανείς.

Αυτή η παράδοση είναι από τις πιο βαριές στη βιβλιογραφία των απλανών, και εδώ χρειάζεται μέτρο. Δεν υπάρχει στατιστική απόδειξη ότι ο Menkar ή η Diphda φέρνουν ασθένεια ή ατυχία. Στην πρακτική, όταν ένα άστρο του Κήτους πέφτει πάνω σε προσωπικό πλανήτη, πολλοί αστρολόγοι το διαβάζουν ως θέμα που ζητά υπομονή και αντοχή, ή ως μια περιοχή της ζωής όπου ο άνθρωπος νιώθει ότι κάτι μεγάλο τον πιέζει. Το πώς θα εκδηλωθεί εξαρτάται από τον υπόλοιπο χάρτη, και πολύ συχνά τα δύσκολα άστρα σε χάρτες ανθρώπων που δούλεψαν σκληρά συνοδεύουν τελικά και επιτυχίες. Ο μύθος, άλλωστε, τελειώνει με το θηρίο νικημένο.

Πώς θα βρεις το Κήτος

Το Κήτος φαίνεται ολόκληρο από την Ελλάδα, αλλά χαμηλά. Τα καλύτερα βράδια είναι από τον Οκτώβριο ως τον Δεκέμβριο, με κορύφωση τον Νοέμβριο, όταν μεσουρανεί νωρίς το βράδυ στον νότο. Χρειάζεσαι καθαρό νότιο ορίζοντα, γιατί τα άστρα του είναι μέτρια και χάνονται εύκολα μέσα στη φωτεινή ρύπανση.

Για τη Diphda, ξεκίνα από το Τετράγωνο του Πήγασου. Ακολούθησε την ανατολική του πλευρά, από τον Alpheratz στον Algenib, και συνέχισε προς τα κάτω περίπου δύο φορές το μήκος της. Το πρώτο λαμπρό άστρο που θα βρεις, μόνο του στον νότο, είναι η Diphda. Για το κεφάλι του Κήτους, κοίτα κάτω από τον Κριό και προς τα δυτικά του Ταύρου: ένας μικρός κύκλος από αμυδρά άστρα σχηματίζει το κεφάλι, και το λαμπρότερο από αυτά, με πορτοκαλί χρώμα, είναι ο Menkar.

Η Μίρα βρίσκεται ανάμεσα στο κεφάλι και στο σώμα. Αν την ψάξεις κοντά στο μέγιστό της, θα τη δεις εύκολα με το κοκκινωπό της χρώμα. Αν πέσεις στο ελάχιστο, στη θέση της δεν θα υπάρχει τίποτα. Οι οργανώσεις παρατηρητών μεταβλητών άστρων δημοσιεύουν προβλέψεις για τα μέγιστα, και αξίζει να το δοκιμάσεις. Κοντά στο δ του Κήτους υπάρχει και ο γαλαξίας M77, ένας από τους πιο γνωστούς γαλαξίες με ενεργό πυρήνα, που όμως θέλει τηλεσκόπιο.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι η Μίρα του Κήτους;

Είναι ένας ερυθρός γίγαντας που αλλάζει λάμψη με περίοδο περίπου 332 ημερών. Στο μέγιστο φαίνεται εύκολα με γυμνό μάτι, ενώ στο ελάχιστο χρειάζεται τηλεσκόπιο. Ήταν το πρώτο άστρο που αναγνωρίστηκε ως περιοδικά μεταβλητό, τον 17ο αιώνα.

Ποιο είναι το λαμπρότερο άστρο του Κήτους;

Η Diphda (β Κήτους), με μέγεθος περίπου 2,0. Στέκεται μόνη χαμηλά στον νότο τα φθινοπωρινά βράδια και πέφτει στις 2°57′ Κριού.

Τι σημαίνει το Κήτος στην αστρολογία;

Ο Πτολεμαίος δίνει σε όλα τα άστρα του φύση Κρόνου. Η παράδοση συνδέει τον Menkar και τη Diphda με δοκιμασίες, ασθένειες και εμπόδια, αλλά δεν υπάρχει στατιστική απόδειξη, και η ερμηνεία εξαρτάται από τον υπόλοιπο χάρτη.

Είναι το Κήτος φάλαινα;

Στα αρχαία ελληνικά «κήτος» σήμαινε κάθε μεγάλο θαλάσσιο θηρίο. Ο αστερισμός παριστάνει το τέρας που έστειλε ο Ποσειδώνας για την Ανδρομέδα, και οι παλιοί άτλαντες το ζωγραφίζουν ως τέρας με πόδια και ουρά, όχι ως φάλαινα.

Πότε φαίνεται το Κήτος από την Ελλάδα;

Τα βράδια από τον Οκτώβριο ως τον Δεκέμβριο, χαμηλά στον νότο. Τον Νοέμβριο μεσουρανεί νωρίς το βράδυ. Την άνοιξη χάνεται, γιατί ο Ήλιος περνά από τις μοίρες του.

Το Κήτος είναι ο ηττημένος της ιστορίας της Ανδρομέδας, και ο ουρανός του έδωσε μεγάλο χώρο και ένα από τα πιο παράξενα άστρα του. Στον χάρτη τα άστρα του φέρνουν το βάρος του Κρόνου. Ο μύθος θυμίζει ότι ένα θηρίο που βγαίνει από τη θάλασσα μπορεί να νικηθεί.

Ο κύκλος του Περσέα

Η βασιλική οικογένεια της Αιθιοπίας, ο ήρωας, το τέρας και το φτερωτό άλογο.

Όλοι οι αστερισμοί και τα άστρα της σειράς →

Αν θέλεις να δεις αν η Diphda, ο Menkar ή η Mira συναντούν κάποιο σημείο του χάρτη σου, μπορούμε να το εξετάσουμε με ηρεμία σε μια συνεδρία.

Δες τις συνεδρίες

Πηγές

  1. Πτολεμαίος, Τετράβιβλος Α΄ 9, «Περί της των απλανών αστέρων δυνάμεως» (αγγλ. μτφρ. F. E. Robbins, Loeb Classical Library, 1940).
  2. Άρατος, Φαινόμενα 353–366.
  3. Ψευδο-Ερατοσθένης, Καταστερισμοί 36 (αγγλ. μτφρ. R. Hard, Eratosthenes and Hyginus: Constellation Myths, Oxford University Press, 2015).
  4. Υγίνος, Poetica Astronomica II 31.
  5. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Β΄ 4.3.
  6. Οβίδιος, Μεταμορφώσεις IV 706–736.
  7. Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία IX 11.
  8. Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις Δ΄ 35.9.
  9. Ιώσηπος, Ιουδαϊκός Πόλεμος Γ΄ 9.3.
  10. Johannes Hevelius, Historiola Mirae Stellae, Γκντανσκ, 1662.
  11. D. Christopher Martin κ.ά., «A turbulent wake as a tracer of 30,000 years of Mira’s mass loss history», Nature 448 (2007), σ. 780–783.
  12. Vivian E. Robson, The Fixed Stars and Constellations in Astrology, 1923.
  13. Bernadette Brady, Brady’s Book of Fixed Stars, Weiser, 1998.
  14. Richard H. Allen, Star Names: Their Lore and Meaning, 1899.
  15. Paul Kunitzsch και Tim Smart, A Dictionary of Modern Star Names, Sky Publishing, 2006.
  16. Θέσεις άστρων: Yale Bright Star Catalogue (5η έκδοση), υπολογισμός για το 2026 στον τροπικό ζωδιακό.

Εικόνα: Sidney Hall, Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 28. Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.

Για περισσότερα: Οι 88 αστερισμοί της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (IAU)