
← Αστερισμοί και απλανείς: όλο το ευρετήριο
Του Χρήστου Άρχου, αστρολόγου ·
Η Ανδρομέδα είναι η κόρη του Κηφέα και της Κασσιόπης, που δέθηκε σε βράχο για να τη φάει ένα θαλάσσιο τέρας και τη γλίτωσε ο Περσέας. Στον ζωδιακό ο αστερισμός απλώνεται από 8° Κριού ως 15° Ταύρου, με τον Alpheratz στις 14°40′ Κριού, τον Mirach στις 0°46′ Ταύρου και τον Almach στις 14°35′ Ταύρου. Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα της φύση Αφροδίτης. Μέσα στα όριά της βρίσκεται ο γαλαξίας της Ανδρομέδας, το μακρινότερο αντικείμενο που βλέπει κανείς με γυμνό μάτι, και από την Ελλάδα φαίνεται καλύτερα τα βράδια του Οκτωβρίου.

Σε μια φθινοπωρινή νύχτα χωρίς φεγγάρι, μακριά από την πόλη, υπάρχει στον ουρανό μια μικρή θολή λωρίδα, λίγο μεγαλύτερη από το φεγγάρι στο μάκρος της, που οι περισσότεροι την προσπερνούν. Το φως της ξεκίνησε περίπου δυόμισι εκατομμύρια χρόνια πριν, όταν στη Γη δεν υπήρχε ακόμη ο άνθρωπος όπως τον ξέρουμε. Είναι ο γαλαξίας της Ανδρομέδας, και βρίσκεται μέσα στον αστερισμό που πήρε το όνομα μιας κόρης δεμένης σε βράχο.
Ο αστερισμός δεν έχει κάποιο εντυπωσιακό σχήμα. Δύο αλυσίδες από άστρα ξεκινούν από μια γωνία του Τετραγώνου του Πήγασου και ανοίγουν προς τα βορειοανατολικά, ως τον Περσέα. Οι αρχαίοι τις είδαν σαν τα απλωμένα χέρια και τα πόδια μιας γυναίκας που περιμένει. Και πράγματι, στον ουρανό η Ανδρομέδα στέκεται ανάμεσα στους γονείς της, στον σωτήρα της και στο θηρίο, σαν να μην τελείωσε ποτέ η σκηνή.
Ο μύθος της Ανδρομέδας
Η Κασσιόπη, βασίλισσα των Αιθιόπων, καυχήθηκε ότι ήταν ωραιότερη από τις Νηρηίδες. Οι Νηρηίδες θύμωσαν και ο Ποσειδώνας έστειλε πλημμύρα και ένα θαλάσσιο τέρας, ένα κήτος, που ρήμαζε τη χώρα. Ο χρησμός του Άμμωνα είπε στον βασιλιά Κηφέα ότι η συμφορά θα τελείωνε μόνο αν έδινε την κόρη του στο τέρας. Οι Αιθίοπες τον πίεσαν, και η Ανδρομέδα δέθηκε σε έναν βράχο στην ακτή. Έτσι τα αφηγείται ο Απολλόδωρος. Ο Υγίνος δίνει μια παραλλαγή όπου η Κασσιόπη καυχιέται για την ομορφιά της κόρης της και όχι για τη δική της.
Ο Περσέας περνούσε από εκεί πετώντας, γυρνώντας από τη Μέδουσα. Είδε την κοπέλα, ζήτησε από τον Κηφέα να του τη δώσει γυναίκα αν τη σώσει, και σκότωσε το κήτος. Ο Οβίδιος, στις Μεταμορφώσεις, περιγράφει τη σκηνή με λεπτομέρειες: η Ανδρομέδα είναι τόσο ακίνητη που ο Περσέας την παίρνει για μαρμάρινο άγαλμα, ώσπου βλέπει τα μαλλιά της να κουνιούνται στον αέρα και τα δάκρυα στο πρόσωπό της. Στον γάμο ξέσπασε μάχη με τον Φινέα, τον θείο της, στον οποίο ήταν ήδη υποσχεμένη, και ο Περσέας τελείωσε τη μάχη με το κεφάλι της Γοργόνας.
Ο Ψευδο-Ερατοσθένης λέει ότι η Αθηνά έβαλε την Ανδρομέδα στα άστρα για να θυμίζει τους άθλους του Περσέα, με τα χέρια ανοιχτά όπως ήταν όταν την έδωσαν στο κήτος. Προσθέτει μια λεπτομέρεια που αποδίδει στον Ευριπίδη: όταν σώθηκε, η Ανδρομέδα δεν δέχτηκε να μείνει με τους γονείς της και ακολούθησε τον Περσέα στο Άργος με δική της απόφαση. Ο Ευριπίδης είχε ανεβάσει μια τραγωδία με τίτλο Ανδρομέδα το 412 π.Χ., που σώζεται μόνο σε αποσπάσματα. Ήταν τόσο γνωστή ώστε ο Αριστοφάνης την παρωδεί στις Θεσμοφοριάζουσες, με τον Ευριπίδη ντυμένο Περσέα να προσπαθεί να ελευθερώσει έναν δεμένο συγγενή του. Ανδρομέδα είχε γράψει και ο Σοφοκλής, επίσης χαμένη.
Οι μεταγενέστεροι συγγραφείς έβαλαν τη σκηνή στην Ιόππη, τη σημερινή Γιάφα, και όχι στην Αιθιοπία. Ο Μανίλιος, στο πέμπτο βιβλίο των Astronomica, αφιερώνει στην Ανδρομέδα μια από τις μεγαλύτερες αφηγήσεις του ποιήματος και λέει ότι όσοι γεννιούνται όταν ανατέλλει ο αστερισμός της γίνονται σκληροί, δεσμοφύλακες και δήμιοι, σαν αντανάκλαση της δικής της αιχμαλωσίας.
Και εκεί πάνω τα χέρια της μένουν απλωμένα, δεμένα, όπως ήταν τη μέρα που την άφησαν στον βράχο.Άρατος, Φαινόμενα 197–204, ελεύθερη απόδοση
Το «μικρό σύννεφο» που έγινε γαλαξίας
Η πρώτη γραπτή αναφορά στον γαλαξία της Ανδρομέδας που ξέρουμε βρίσκεται στο Βιβλίο των Απλανών Άστρων του Πέρση αστρονόμου Αμπντ αλ-Ραχμάν αλ-Σούφι, γύρω στο 964. Το περιγράφει ως «μικρό σύννεφο» κοντά στο ψάρι που οι Άραβες έβλεπαν σε αυτό το σημείο. Ο Πτολεμαίος δεν το αναφέρει στον κατάλογό του.
Για αιώνες κανείς δεν ήξερε τι είναι. Ο Charles Messier το έβαλε στον κατάλογό του το 1764 ως M31, χωρίς να ενδιαφέρεται για τη φύση του. Στις αρχές του 20ού αιώνα οι αστρονόμοι διαφωνούσαν αν τα σπειροειδή νεφελώματα είναι νέφη μέσα στον δικό μας Γαλαξία ή ξεχωριστοί γαλαξίες. Το ζήτημα έκλεισε ο Edwin Hubble το 1923–1924, όταν βρήκε μέσα στο M31 ένα μεταβλητό άστρο του τύπου του δ του Κηφέα. Από την περίοδό του υπολόγισε την πραγματική του λάμψη και άρα την απόσταση, και η απόσταση βγήκε πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθος του Γαλαξία μας. Το σύμπαν μεγάλωσε απότομα μέσα σε λίγους μήνες.
Σήμερα η απόσταση εκτιμάται σε περίπου 2,5 εκατομμύρια έτη φωτός. Ο γαλαξίας της Ανδρομέδας είναι μεγαλύτερος από τον δικό μας και πλησιάζει προς εμάς. Οι υπολογισμοί δείχνουν ότι σε μερικά δισεκατομμύρια χρόνια οι δύο γαλαξίες θα συναντηθούν, αν και νεότερες μελέτες θεωρούν τη σύγκρουση λιγότερο βέβαιη από ό,τι πίστευαν πριν από λίγα χρόνια. Με γυμνό μάτι φαίνεται μόνο ο λαμπρός πυρήνας. Οι φωτογραφίες με μεγάλη έκθεση δείχνουν ότι ο δίσκος του πιάνει στον ουρανό πλάτος έξι φορές μεγαλύτερο από τη Σελήνη.
Τα άστρα της Ανδρομέδας
Τα ονόματα των άστρων της Ανδρομέδας είναι αραβικά και μαρτυρούν ότι οι Άραβες κράτησαν την ελληνική εικόνα. Alpheratz σημαίνει «ο ομφαλός του αλόγου», από το surrat al-faras, γιατί το άστρο ήταν κοινό με τον Πήγασο. Η εναλλακτική του ονομασία Sirrah έχει την ίδια ρίζα. Mirach προέρχεται από μια παραφθορά της λέξης για τη «μέση» ή τη «ζώνη» της γυναίκας. Almach είναι το «καρακάλ», ένα μικρό αγριόγατο της ερήμου, από μια παλιότερη αραβική εικόνα. Τα υπόλοιπα άστρα του πίνακα δεν έχουν παραδοσιακό όνομα σε χρήση.
| Άστρο | Ονομασία | Μέγεθος | Θέση στον ζωδιακό (2026) | Φύση |
|---|---|---|---|---|
| Alpheratz | α Andromedae | 2.1 | 14°40′ Κριού | Δίας–Αφροδίτη |
| Mirach | β Andromedae | 2.1 | 0°46′ Ταύρου | Αφροδίτη |
| Almach | γ1 Andromedae | 2.3 | 14°35′ Ταύρου | Αφροδίτη |
| — | δ Andromedae | 3.3 | 22°11′ Κριού | |
| — | 51 Andromedae | 3.6 | 12°48′ Ταύρου | |
| — | ο Andromedae | 3.6 | 8°09′ Κριού | |
| — | λ Andromedae | 3.8 | 18°39′ Κριού | |
| — | μ Andromedae | 3.9 | 29°32′ Κριού |
Για τον Mirach και τον Almach η στήλη «Φύση» ακολουθεί τον Πτολεμαίο, που δίνει στα άστρα της Ανδρομέδας φύση Αφροδίτης. Για τον Alpheratz δίνουμε την κρίση του Robson, Δία και Αφροδίτης, γιατί το άστρο ήταν κοινό με τον Πήγασο, όπου ο Πτολεμαίος δίνει άλλη φύση. Για τα υπόλοιπα η στήλη μένει κενή.
Πού πέφτει η Ανδρομέδα στον ζωδιακό
Τροπικός ζωδιακός, θέσεις για το 2026. Τα άστρα μετακινούνται περίπου 1° κάθε 72 χρόνια λόγω μετάπτωσης. Τα άστρα που απέχουν πολύ από την εκλειπτική προβάλλονται εδώ κατά μήκος.
Τα άστρα της Ανδρομέδας, προβαλλόμενα στην εκλειπτική, καλύπτουν περίπου από 8° Κριού ως 15° Ταύρου. Η σειρά τους ακολουθεί τη γραμμή του σώματος. Το ο, στο πάνω άκρο, πέφτει στις 8°09′ Κριού. Ο Alpheratz, στο κεφάλι, στις 14°40′ Κριού. Το λ στις 18°39′, το δ στις 22°11′, το μ στις 29°32′ Κριού. Ο Mirach, στη μέση της, μπαίνει μόλις στον Ταύρο, στις 0°46′, και ο Almach, στο πόδι, φτάνει στις 14°35′ Ταύρου.
Σε ημερομηνίες, ο Ήλιος περνά πάνω από τον Alpheratz γύρω στις 4 Απριλίου, πάνω από τον Mirach γύρω στις 21 Απριλίου και πάνω από τον Almach γύρω στις 5 Μαΐου. Ολόκληρος ο αστερισμός αντιστοιχεί περίπου στο διάστημα από 29 Μαρτίου ως 5 Μαΐου. Τα σημεία που αξίζει να ελέγξεις στον χάρτη σου είναι οι 14°–15° Κριού για τον Alpheratz, οι 29° Κριού ως 1° Ταύρου για τον Mirach και οι 14°–15° Ταύρου για τον Almach, στον Ήλιο, στη Σελήνη, στον Ωροσκόπο, στο Μεσουράνημα ή στον κυβερνήτη του Ωροσκόπου.
Τα θέματα αυτών των μοιρών κινούνται γύρω από την Αφροδίτη: σχέσεις, ομορφιά, τέχνη, ο τρόπος που ένας άνθρωπος γίνεται αγαπητός. Ο Alpheratz στις μέσες μοίρες του Κριού φέρνει σε αυτό μια διάθεση για ανεξαρτησία, που ταιριάζει με τον Κριό. Ο Mirach στην αλλαγή από τον Κριό στον Ταύρο δίνει πιο ήπιο, πιο ευγενικό τόνο. Ο Almach στις 14° Ταύρου βρίσκεται σε ζώδιο της Αφροδίτης, και η παράδοση εκεί μιλά για καλλιτεχνικό ταλέντο και κοινωνική αναγνώριση. Η σκιά του μύθου εμφανίζεται όταν οι ίδιες μοίρες είναι πιεσμένες από τον Κρόνο ή τον Άρη: τότε το θέμα γίνεται η δέσμευση, η αίσθηση ότι ένα άτομο πληρώνει για λάθη που δεν έκανε.
Ο Alpheratz και ο Mirach απέχουν περίπου 26° βόρεια από την εκλειπτική και ο Almach περίπου 28°. Η προβολή κατά μήκος δίνει έναν χρήσιμο πρώτο χάρτη, αλλά δεν λέει πότε ένα άστρο ανατέλλει ή μεσουρανεί μαζί με έναν πλανήτη. Αυτό το δείχνουν τα parans, και για άστρα σε τέτοια απόσταση από τον ζωδιακό καλό είναι να ελέγχονται κι αυτά.
Η Ανδρομέδα στην αστρολογία
Ο Πτολεμαίος, στην Τετράβιβλο, είναι σύντομος: τα άστρα της Ανδρομέδας μοιάζουν με την Αφροδίτη. Είναι από τους λίγους αστερισμούς στους οποίους δίνει έναν μόνο πλανήτη. Η επιλογή ταιριάζει με τη μορφή μιας νέας γυναίκας που όλοι θαυμάζουν για την ομορφιά της, αλλά η Αφροδίτη εδώ έχει και τη σκιά της, γιατί η ομορφιά στον μύθο είναι η αιτία της καταστροφής.
Ο Robson, για τα επιμέρους άστρα, συνδέει τον Alpheratz με ανεξαρτησία, ελευθερία, τιμές και οξύ πνεύμα, και του δίνει φύση Δία και Αφροδίτης. Τον Mirach τον συνδέει με ομορφιά, αγάπη, καλοσύνη και καλή τύχη στον γάμο. Τον Almach με καλλιτεχνική κλίση και διάκριση. Η Brady διαβάζει τον αστερισμό με πιο σκοτεινούς τόνους: η Ανδρομέδα είναι το θύμα των πράξεων άλλων, κάποιος που πληρώνει για την αλαζονεία των γονιών του και πρέπει να βρει τρόπο να ελευθερωθεί. Για τον Alpheratz κρατά το θέμα της κίνησης και της ελευθερίας, που ταιριάζει με τη θέση του ακριβώς εκεί όπου η Ανδρομέδα ενώνεται με τον Πήγασο, το φτερωτό άλογο.
Η διπλή ανάγνωση έχει πρακτικό νόημα. Ένα άστρο της Ανδρομέδας πάνω σε προσωπικό πλανήτη συχνά δείχνει χάρη, ευγένεια και ελκυστικότητα. Μπορεί όμως να δείχνει και έναν άνθρωπο που νιώθει δεμένος σε υποχρεώσεις που δεν διάλεξε, κυρίως οικογενειακές, και που κάποια στιγμή αποφασίζει να φύγει, όπως η Ανδρομέδα του Ευριπίδη. Ποια πλευρά υπερισχύει το λέει ο υπόλοιπος χάρτης. Η παράδοση αυτή δεν έχει στατιστική τεκμηρίωση, και καλό είναι να διαβάζεται ως γλώσσα εικόνων και όχι ως πρόβλεψη.
Πώς θα βρεις την Ανδρομέδα και τον γαλαξία της
Η Ανδρομέδα ανεβαίνει ψηλά στα ελληνικά βράδια από τον Σεπτέμβριο ως τον Δεκέμβριο, και τον Οκτώβριο, νωρίς το βράδυ, στέκεται στα ανατολικά και μετά σχεδόν πάνω από το κεφάλι. Ξεκίνα από το Τετράγωνο του Πήγασου, ένα μεγάλο τετράπλευρο από τέσσερα μέτρια άστρα. Η βορειοανατολική του γωνία είναι ο Alpheratz, που ανήκει στην Ανδρομέδα. Ο Πτολεμαίος τον μετρούσε και στους δύο αστερισμούς, και μόνο το 1930, όταν η Διεθνής Αστρονομική Ένωση όρισε τα σύνορα, δόθηκε οριστικά στην Ανδρομέδα.
Από τον Alpheratz προχώρα προς τα ανατολικά, πάνω σε μια γραμμή με τρία περίπου ίσα βήματα: το δ, ο Mirach, ο Almach. Από τον Mirach ανέβα κάθετα προς τα πάνω, πρώτα στο μ και μετά σε ίση περίπου απόσταση ακόμη. Εκεί, σε σκοτεινό ουρανό, θα δεις μια ελαφριά θολούρα. Αυτός είναι ο γαλαξίας M31. Με κιάλι φαίνεται καθαρά σαν επίμηκες φως, και μια δεύτερη θολή κηλίδα δίπλα του είναι ο μικρότερος δορυφόρος του, ο M110 ή ο M32.
Ο Almach αξίζει μια ματιά με μικρό τηλεσκόπιο. Είναι διπλό άστρο, με ένα πορτοκαλί και ένα γαλάζιο μέλος, από τα ωραιότερα του φθινοπωρινού ουρανού. Ανάμεσα στην Ανδρομέδα και στον Περσέα, εξάλλου, ο γαλαξίας του Τριγώνου (M33) φαίνεται με κιάλι κάτω από πολύ σκοτεινό ουρανό.
Συχνές ερωτήσεις
Φαίνεται ο γαλαξίας της Ανδρομέδας με γυμνό μάτι;
Ναι, από σκοτεινό τόπο χωρίς φεγγάρι, σαν μικρή θολή κηλίδα κοντά στο άστρο μ της Ανδρομέδας. Από πόλη χρειάζεται κιάλι. Βρίσκεται περίπου 2,5 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά.
Ποιο είναι το λαμπρότερο άστρο της Ανδρομέδας;
Ο Alpheratz (α Ανδρομέδας) και ο Mirach (β) έχουν σχεδόν την ίδια λάμψη, περίπου 2,1. Ο Alpheratz είναι η βορειοανατολική γωνία του Τετραγώνου του Πήγασου και πέφτει στις 14°40′ Κριού.
Τι σημαίνει η Ανδρομέδα στην αστρολογία;
Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα της φύση Αφροδίτης. Η παράδοση τα συνδέει με ομορφιά, αγάπη και καλλιτεχνική κλίση, αλλά ο μύθος προσθέτει το θέμα του ανθρώπου που δεσμεύεται από τις πράξεις άλλων και ελευθερώνεται.
Ποιος έσωσε την Ανδρομέδα;
Ο Περσέας, που γύριζε από τη Μέδουσα. Σκότωσε το κήτος που είχε στείλει ο Ποσειδώνας και παντρεύτηκε την Ανδρομέδα. Στον ουρανό οι δύο αστερισμοί είναι γείτονες.
Πότε φαίνεται η Ανδρομέδα από την Ελλάδα;
Καλύτερα τα βράδια από τον Σεπτέμβριο ως τον Δεκέμβριο, με κορύφωση τον Οκτώβριο. Την άνοιξη χάνεται για λίγες εβδομάδες, όταν ο Ήλιος περνά από τον Κριό.
Η Ανδρομέδα είναι ένας αστερισμός χωρίς λαμπρό σχήμα που κρύβει το πιο μακρινό πράγμα που μπορεί να δει ένα ανθρώπινο μάτι χωρίς όργανα. Η κόρη του μύθου πέρασε από την αιχμαλωσία σε μια ζωή που διάλεξε μόνη της. Στον χάρτη, τα άστρα της θυμίζουν ότι η χάρη και η ελευθερία μερικές φορές πάνε μαζί.
Η βασιλική οικογένεια της Αιθιοπίας, ο ήρωας, το τέρας και το φτερωτό άλογο.
Αν σε ενδιαφέρει πού πέφτουν ο Alpheratz, ο Mirach ή ο Almach στον δικό σου χάρτη, μπορούμε να τα δούμε μαζί σε μια συνεδρία.
Δες τις συνεδρίεςΠηγές
- Πτολεμαίος, Τετράβιβλος Α΄ 9, «Περί της των απλανών αστέρων δυνάμεως» (αγγλ. μτφρ. F. E. Robbins, Loeb Classical Library, 1940).
- Άρατος, Φαινόμενα 197–204.
- Ψευδο-Ερατοσθένης, Καταστερισμοί 17 (αγγλ. μτφρ. R. Hard, Eratosthenes and Hyginus: Constellation Myths, Oxford University Press, 2015).
- Υγίνος, Poetica Astronomica II 11.
- Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Β΄ 4.3.
- Οβίδιος, Μεταμορφώσεις IV 663–803.
- Μανίλιος, Astronomica V (το επεισόδιο της Ανδρομέδας).
- Αριστοφάνης, Θεσμοφοριάζουσαι.
- Αλ-Σούφι, Κιτάμπ σουβάρ αλ-καουακίμπ (Βιβλίο των Απλανών Άστρων), περ. 964.
- Edwin Hubble, «Cepheids in Spiral Nebulae», The Observatory 48 (1925).
- Vivian E. Robson, The Fixed Stars and Constellations in Astrology, 1923.
- Bernadette Brady, Brady’s Book of Fixed Stars, Weiser, 1998.
- Richard H. Allen, Star Names: Their Lore and Meaning, 1899.
- Paul Kunitzsch και Tim Smart, A Dictionary of Modern Star Names, Sky Publishing, 2006.
- Θέσεις άστρων: Yale Bright Star Catalogue (5η έκδοση), υπολογισμός για το 2026 στον τροπικό ζωδιακό.
Εικόνα: Sidney Hall, Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 5. Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.
Για περισσότερα: Οι 88 αστερισμοί της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (IAU)