Αστερισμός Κασσιόπης: η βασίλισσα στον θρόνο, το W του βορρά και οι μοίρες της στον Ταύρο

Η Κασσιόπη είναι το W του βόρειου ουρανού που δεν δύει ποτέ από την Ελλάδα. Ο μύθος της βασίλισσας, το καινούργιο άστρο του 1572 και οι μοίρες του Ταύρου.

← Αστερισμοί και απλανείς: όλο το ευρετήριο

Του Χρήστου Άρχου, αστρολόγου ·

Με λίγα λόγια

Η Κασσιόπη είναι η βασίλισσα των Αιθιόπων, μητέρα της Ανδρομέδας, που καυχήθηκε ότι ήταν ωραιότερη από τις Νηρηίδες και τιμωρήθηκε να γυρίζει γύρω από τον πόλο καθισμένη στον θρόνο της. Τα πέντε λαμπρά άστρα της σχηματίζουν το γνωστό W του βόρειου ουρανού. Στον ζωδιακό ο αστερισμός πέφτει από 5° Ταύρου ως 4° Διδύμων, με τον Schedar στις 8°09′ Ταύρου. Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα της φύση Κρόνου και Αφροδίτης, και από την Ελλάδα δεν δύει ποτέ.

ΟικογένειαΟ κύκλος του Περσέα
Στον ζωδιακό5°26′ Ταύρου – 3°55′ Διδύμων
Λαμπρότερο άστροSchedar (2.2)
Από την ΕλλάδαΔεν δύει ποτέ από την Ελλάδα
Καλύτερα το βράδυτον Νοέμβριο
ΛατινικάCassiopeia
Ο αστερισμός Κασσιόπη στο Urania's Mirror του 1824: μια βασίλισσα καθισμένη σε κίτρινο θρόνο, με πράσινο ύφασμα και κλαδί φοίνικα στο χέρι
Η Κασσιόπη στο Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 3. Ο Schedar είναι στο στήθος της, ο Caph στην πλάτη του θρόνου και ο Ruchbah στο γόνατο.

Όποιος έχει κοιτάξει τον βόρειο ουρανό από ελληνικό χωριό ένα βράδυ του φθινοπώρου έχει δει την Κασσιόπη, ακόμη κι αν δεν ήξερε το όνομά της. Πέντε άστρα σχεδόν ίσα σε λάμψη σχηματίζουν ένα πλατύ W ψηλά στον βορρά. Αν μείνεις ξύπνιος ως τα ξημερώματα, θα δεις το W να γέρνει, να κατεβαίνει προς τα βορειοδυτικά και να γίνεται M. Δεν θα το δεις όμως να δύει. Από τα γεωγραφικά πλάτη της Ελλάδας η Κασσιόπη μένει πάνω από τον ορίζοντα όλη τη νύχτα και όλο τον χρόνο.

Το σχήμα αυτό έγινε σημάδι για ναυτικούς και για αστροναύτες. Τη δεκαετία του 1960 ο αστροναύτης Gus Grissom, για να αστειευτεί με τους συναδέλφους του, έδωσε στο μεσαίο άστρο του W το παρατσούκλι Navi, το δικό του μικρό όνομα Ivan γραμμένο ανάποδα. Οι αστροναύτες του Apollo το χρησιμοποιούσαν για να ελέγχουν τον προσανατολισμό τους, και το όνομα έμεινε. Οι Έλληνες, πολύ πριν, είχαν δει σε αυτά τα άστρα μια γυναίκα σε θρόνο που πλήρωσε για τη ματαιοδοξία της.

Ο μύθος της Κασσιόπης

Η Κασσιόπη, ή Κασσιέπεια όπως τη γράφουν πολλοί αρχαίοι, ήταν η γυναίκα του Κηφέα, βασιλιά των Αιθιόπων. Κατά τον Απολλόδωρο φιλονίκησε με τις Νηρηίδες, τις κόρες του θαλάσσιου θεού Νηρέα, και ισχυρίστηκε ότι ήταν ωραιότερη από όλες. Οι Νηρηίδες παραπονέθηκαν και ο Ποσειδώνας, για να τις εκδικηθεί, έστειλε στη χώρα πλημμύρα και ένα θαλάσσιο τέρας. Η τιμωρία έπεσε στην κόρη της, την Ανδρομέδα, που δέθηκε στον βράχο ως θυσία, ώσπου τη γλίτωσε ο Περσέας. Σε μια παραλλαγή που δίνει ο Υγίνος, η Κασσιόπη καυχήθηκε για την ομορφιά της Ανδρομέδας και όχι για τη δική της.

Ο Ψευδο-Ερατοσθένης περιγράφει τη θέση της στον ουρανό με μια λεπτομέρεια που έγινε μέρος του μύθου. Η Κασσιόπη κάθεται σε θρόνο, αλλά επειδή ο αστερισμός της βρίσκεται κοντά στον πόλο, για ένα μέρος της νύχτας φαίνεται ανάποδα, με το κεφάλι προς τα κάτω. Οι συγγραφείς το εξήγησαν ως τιμωρία: η βασίλισσα που ήθελε να ξεχωρίζει αναγκάζεται να γυρίζει γύρω από τον πόλο, και κάθε νύχτα έρχεται η ώρα που χάνει την αξιοπρέπειά της.

Ο Άρατος δίνει μια πιο οικεία εικόνα. Τα άστρα της Κασσιόπης, γράφει, δεν είναι πολλά ούτε μεγάλα, αλλά σχηματίζουν κάτι σαν κλειδί, σαν εκείνα τα κλειδιά με τα οποία οι άνθρωποι έκλειναν από μέσα τις δίφυλλες πόρτες. Η σύγκριση δείχνει ότι οι αρχαίοι παρατηρητές έβλεπαν το ίδιο τεθλασμένο σχήμα που βλέπουμε κι εμείς ως W.

Η Κασσιόπη δεν είναι κακή μητέρα στον μύθο. Είναι μια βασίλισσα που μίλησε χωρίς μέτρο μπροστά σε θεούς. Ο Ευριπίδης και ο Σοφοκλής την έβαλαν στις χαμένες τραγωδίες τους για την Ανδρομέδα, και οι μεταγενέστεροι ζωγράφοι συχνά τη ζωγραφίζουν να κοιτάζεται στον καθρέφτη ή να χτενίζεται, σαν να μην έπαψε ποτέ να φροντίζει την εικόνα της. Ο Sidney Hall, στην εικόνα του άρθρου, της βάζει στο χέρι ένα κλαδί φοίνικα.

Κι εκείνη βουτά με το κεφάλι προς τα κάτω, σαν άνθρωπος που πέφτει στο νερό.Άρατος, Φαινόμενα 188–196, ελεύθερη απόδοση

Το καινούργιο άστρο του 1572

Το βράδυ της 11ης Νοεμβρίου 1572 ο Δανός αστρονόμος Tycho Brahe γύριζε από το εργαστήριό του όταν σήκωσε το κεφάλι και είδε στην Κασσιόπη ένα άστρο που δεν υπήρχε εκεί πριν. Ήταν λαμπρότερο από κάθε άλλο άστρο του ουρανού και για λίγες μέρες συναγωνιζόταν την Αφροδίτη. Ο Tycho δεν πίστευε τα μάτια του και ρώτησε τους ανθρώπους που ήταν μαζί του αν το έβλεπαν κι εκείνοι.

Το μέτρησε επί μήνες. Δεν μετακινούνταν σε σχέση με τα άλλα άστρα και δεν έδειχνε παράλλαξη, κάτι που σήμαινε ότι βρισκόταν πολύ πιο μακριά από τη Σελήνη. Αυτό ήταν πρόβλημα για την αριστοτελική φυσική, που ήθελε τον ουρανό πάνω από τη Σελήνη αμετάβλητο. Το 1573 ο Tycho δημοσίευσε το βιβλίο του De nova stella, και η λέξη «nova» για τα καινοφανή άστρα έρχεται από εκεί. Το άστρο έσβησε από το γυμνό μάτι στις αρχές του 1574.

Σήμερα ξέρουμε ότι ήταν σουπερνόβα, έκρηξη ολόκληρου άστρου, σε απόσταση πολλών χιλιάδων ετών φωτός. Στην ίδια περιοχή του ουρανού βρίσκεται και ένα δεύτερο, νεότερο υπόλειμμα σουπερνόβα, η Κασσιόπη Α, που είναι μια από τις ισχυρότερες πηγές ραδιοκυμάτων του ουρανού. Το φως της έκρηξής της πρέπει να έφτασε στη Γη κάπου στον 17ο αιώνα, αλλά δεν υπάρχει βέβαιη καταγραφή, ίσως επειδή τη σκέπαζε σκόνη. Η Κασσιόπη, η βασίλισσα που ήθελε να μη βγει κανείς πιο λαμπρός από αυτήν, φιλοξένησε έτσι δύο από τα πιο βίαια γεγονότα του γειτονικού μας ουρανού.

Τα άστρα της Κασσιόπης

Ο Schedar παίρνει το όνομά του από το αραβικό ṣadr, «το στήθος», γιατί βρίσκεται στο στήθος της βασίλισσας. Caph σημαίνει «χέρι» και είναι υπόλειμμα μιας παλιάς αραβικής εικόνας, όπου τα άστρα του W ήταν τα βαμμένα με χέννα δάχτυλα ενός μεγάλου χεριού. Ruchbah είναι «το γόνατο». Το Segin έχει αβέβαιη προέλευση, ίσως από παραφθορά παλαιότερου ονόματος. Το Achird είναι νεότερο όνομα. Το γ και το ζ δεν έχουν παραδοσιακό δυτικό όνομα. Για το γ κυκλοφορούν η κινεζική ονομασία Tsih και το αστείο Navi των αστροναυτών, και για το ζ το κινεζικό Fulu.

ΆστροΟνομασίαΜέγεθοςΘέση στον ζωδιακό (2026)Φύση
Schedarα Cassiopeiae2.28°09′ ΤαύρουΚρόνος–Αφροδίτη
Caphβ Cassiopeiae2.35°29′ ΤαύρουΚρόνος–Αφροδίτη
—γ Cassiopeiae2.514°18′ Ταύρου
Ruchbahδ Cassiopeiae2.718°18′ ΤαύρουΚρόνος–Αφροδίτη
Seginε Cassiopeiae3.425°08′ ΤαύρουΚρόνος–Αφροδίτη
Achirdη Cassiopeiae3.410°37′ Ταύρου
—ζ Cassiopeiae3.75°26′ Ταύρου
—50 Cassiopeiae4.03°55′ Διδύμων

Η στήλη «Φύση» ακολουθεί την κρίση του Πτολεμαίου για τα άστρα της Κασσιόπης, Κρόνος και Αφροδίτη. Τη δίνουμε για τα άστρα του W που έχουν όνομα. Το γ ανήκει στο ίδιο σχήμα και έχει την ίδια φύση, απλώς δεν έχει παραδοσιακό όνομα για να φανεί στη στήλη.

Πού πέφτει η Κασσιόπη στον ζωδιακό

♈♉♊♋♌♍♎♏♐♑♒♓♉ Ταύρος0°10°20°♊ Δίδυμοι0°10°20°CaphSchedarAchirdRuchbahSegin

Τροπικός ζωδιακός, θέσεις για το 2026. Τα άστρα μετακινούνται περίπου 1° κάθε 72 χρόνια λόγω μετάπτωσης. Τα άστρα που απέχουν πολύ από την εκλειπτική προβάλλονται εδώ κατά μήκος.

Αν προβάλουμε τα άστρα της Κασσιόπης στην εκλειπτική, πέφτουν σχεδόν όλα μέσα στον Ταύρο. Ο αστερισμός απλώνεται από 5° Ταύρου ως 4° Διδύμων. Το ζ και ο Caph βρίσκονται στις 5°26′ και 5°29′ Ταύρου, ο Schedar στις 8°09′, το Achird στις 10°37′, το γ στις 14°18′, ο Ruchbah στις 18°18′ και ο Segin στις 25°08′ Ταύρου. Μόνο το αμυδρό 50 της Κασσιόπης περνά στους Διδύμους, στις 3°55′.

Ο Ήλιος περνά από τον Caph γύρω στις 25 Απριλίου, από τον Schedar γύρω στις 28 Απριλίου, από τον Ruchbah γύρω στις 9 Μαΐου και από τον Segin γύρω στις 16 Μαΐου. Συνολικά, όσοι γεννήθηκαν από τα τέλη Απριλίου ως τα μέσα Μαΐου έχουν τον Ήλιο στις μοίρες του W. Τα σημεία που αξίζει να κοιτάξεις στον χάρτη σου είναι οι 4°–9° Ταύρου (Caph και Schedar), οι 13°–15° (γ), οι 17°–19° (Ruchbah) και οι 24°–26° Ταύρου (Segin), σε Ήλιο, Σελήνη, Ωροσκόπο, Μεσουράνημα ή κυβερνήτη του Ωροσκόπου.

Ο Ταύρος είναι ζώδιο της Αφροδίτης, και η φύση της Κασσιόπης, Κρόνος και Αφροδίτη, δένει με αυτόν. Τα θέματα που φέρνουν αυτές οι μοίρες στην παράδοση είναι η εικόνα, η ομορφιά που γίνεται αντικείμενο κρίσης, η θέση μέσα σε μια ιεραρχία και η σχέση με τη μητρική μορφή. Ο Κρόνος δίνει σοβαρότητα και διάρκεια, αλλά και μια αυστηρότητα προς τον εαυτό που μπορεί να γίνει βάρος.

Εδώ χρειάζεται μια σοβαρή επιφύλαξη. Τα άστρα της Κασσιόπης απέχουν περίπου 45° ως 54° από την εκλειπτική. Σε τέτοια απόσταση η προβολή κατά μήκος είναι ένας τυπικός υπολογισμός που λέει ελάχιστα για τη σχέση του άστρου με τον ορίζοντα τη στιγμή της γέννησης. Ένα άστρο που δεν δύει ποτέ, όπως αυτά, δεν έχει καν ανατολή και δύση από την Ελλάδα. Μπορεί όμως να μεσουρανεί μαζί με έναν πλανήτη. Γι’ αυτό, για την Κασσιόπη, τα parans στο Μεσουράνημα και στο Υπογείο είναι πιο αξιόπιστος έλεγχος από τις μοίρες του Ταύρου.

Η Κασσιόπη στην αστρολογία

Στην Τετράβιβλο ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα της Κασσιόπης φύση Κρόνου και Αφροδίτης. Ο συνδυασμός είναι ασυνήθιστος και ταιριάζει παράξενα με τον μύθο. Η Αφροδίτη φέρνει την ομορφιά, τη φιλαρέσκεια, την ανάγκη να σε θαυμάζουν. Ο Κρόνος φέρνει την ιεραρχία, τον θρόνο, την τιμωρία και το βάρος της ευθύνης. Μια βασίλισσα που κρίνεται για την ομορφιά της και πληρώνει γι’ αυτήν.

Ο Robson κρατά για τα άστρα του W τη φύση Κρόνου και Αφροδίτης και συνδέει τον αστερισμό με τη στάση που περιμένει κανείς από μια βασίλισσα: αξιοπρέπεια, επιβολή, και τον κίνδυνο να γίνει η περηφάνια αλαζονεία. Η Brady βλέπει στην Κασσιόπη το θέμα της γυναικείας εξουσίας και της εικόνας προς τα έξω, και στον Schedar ειδικά κάποιον που ξέρει τη θέση του και θέλει να την αναγνωρίζουν οι άλλοι.

Στην πράξη, όταν ένα άστρο της Κασσιόπης βρίσκεται πάνω σε έναν πλανήτη ή μια γωνία του χάρτη, οι αστρολόγοι που δουλεύουν με απλανείς παρατηρούν συχνά θέματα κύρους και εμφάνισης, ζητήματα με τη μητέρα ή με γυναίκες που ασκούν εξουσία, και μια ευαισθησία στο πώς φαίνεται κανείς. Το αν αυτό γίνεται χάρη ή ματαιοδοξία το κρίνει ο υπόλοιπος χάρτης. Καμία από αυτές τις παρατηρήσεις δεν έχει στατιστική απόδειξη. Είναι παράδοση που περνά από αστρολόγο σε αστρολόγο και πρέπει να ελέγχεται κάθε φορά στη ζωή του συγκεκριμένου ανθρώπου.

Πώς θα βρεις την Κασσιόπη

Η Κασσιόπη είναι από τους ευκολότερους αστερισμούς να βρεθούν από την Ελλάδα. Κοίτα προς τον βορρά, όποια εποχή κι αν είναι. Το φθινόπωρο και τις αρχές του χειμώνα, τα βράδια, το W στέκεται ψηλά, σχεδόν πάνω από το κεφάλι. Την άνοιξη κατεβαίνει χαμηλά στον βορρά, ενώ ψηλά στέκεται η Μεγάλη Άρκτος. Οι δύο αστερισμοί βρίσκονται σχεδόν απέναντι γύρω από τον Πολικό Αστέρα, οπότε όταν ο ένας είναι ψηλά ο άλλος είναι χαμηλά.

Το W μπορεί να σε οδηγήσει και σε άλλα σημεία. Αν φανταστείς ότι το μεσαίο V του W είναι ένα βέλος, η μύτη του δείχνει περίπου προς τον Πολικό Αστέρα. Από το ζεύγος Schedar και Caph, αν κατέβεις προς τα νότια, φτάνεις στην Ανδρομέδα. Η Κασσιόπη βρίσκεται επίσης πάνω στη λωρίδα του Γαλαξία, και με κιάλι η περιοχή γεμίζει άστρα και μικρά σμήνη, όπως τα M52 και M103.

Το μεσαίο άστρο, το γ της Κασσιόπης, είναι ένα θερμό, γρήγορα περιστρεφόμενο άστρο που αλλάζει λάμψη ακανόνιστα, ανάμεσα σε περίπου 1,6 και 3. Σε ορισμένες περιόδους έχει γίνει πιο λαμπρό και από τον Schedar. Είναι ένα από τα λίγα άστρα με γυμνό μάτι που, αν τα παρακολουθήσεις για χρόνια, θα τα δεις να αλλάζουν θέση στην κατάταξη.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί η Κασσιόπη μοιάζει με W;

Τα πέντε λαμπρότερα άστρα της, ο Caph, ο Schedar, το γ, ο Ruchbah και ο Segin, σχηματίζουν μια τεθλασμένη γραμμή. Ανάλογα με την ώρα και την εποχή φαίνεται σαν W ή σαν M, γιατί ο αστερισμός γυρίζει γύρω από τον Πολικό Αστέρα.

Δύει ποτέ η Κασσιόπη από την Ελλάδα;

Όχι. Από τα γεωγραφικά πλάτη της Ελλάδας είναι αειφανής αστερισμός και φαίνεται όλες τις νύχτες του χρόνου. Τα καλύτερα βράδια είναι από τον Οκτώβριο ως τον Δεκέμβριο, όταν στέκεται ψηλά στον βορρά.

Τι σημαίνει η Κασσιόπη στην αστρολογία;

Ο Πτολεμαίος δίνει στα άστρα της φύση Κρόνου και Αφροδίτης. Η παράδοση τα συνδέει με κύρος, εικόνα, ομορφιά που κρίνεται και ματαιοδοξία, και ο Schedar έχει την ποιότητα της βασίλισσας.

Ποιο ήταν το άστρο του Tycho;

Ήταν μια σουπερνόβα που εμφανίστηκε στην Κασσιόπη τον Νοέμβριο του 1572 και ξεπέρασε σε λάμψη όλα τα άστρα. Ο Tycho Brahe τη μέτρησε και έδειξε ότι βρισκόταν πολύ πιο μακριά από τη Σελήνη.

Ποια ήταν η Κασσιόπη στη μυθολογία;

Η βασίλισσα των Αιθιόπων, γυναίκα του Κηφέα και μητέρα της Ανδρομέδας. Καυχήθηκε ότι ήταν ωραιότερη από τις Νηρηίδες, και ο Ποσειδώνας τιμώρησε τη χώρα με ένα θαλάσσιο τέρας.

Η Κασσιόπη είναι η μόνη μορφή της οικογένειας του Κηφέα που δεν φεύγει ποτέ από τον ελληνικό ουρανό. Γυρίζει γύρω από τον πόλο κάθε νύχτα, άλλοτε όρθια στον θρόνο της και άλλοτε ανάποδα. Στον χάρτη, οι μοίρες της στον Ταύρο θέτουν το ζήτημα του πώς μας βλέπουν οι άλλοι και τι αξίζει να πληρώσουμε γι’ αυτό.

Ο κύκλος του Περσέα

Η βασιλική οικογένεια της Αιθιοπίας, ο ήρωας, το τέρας και το φτερωτό άλογο.

Όλοι οι αστερισμοί και τα άστρα της σειράς →

Αν θέλεις να δεις αν κάποιο άστρο της Κασσιόπης μεσουρανεί μαζί με έναν πλανήτη του χάρτη σου, μπορούμε να το ψάξουμε μαζί σε μια συνεδρία.

Δες τις συνεδρίες

Πηγές

  1. Πτολεμαίος, Τετράβιβλος Α΄ 9, «Περί της των απλανών αστέρων δυνάμεως» (αγγλ. μτφρ. F. E. Robbins, Loeb Classical Library, 1940).
  2. Άρατος, Φαινόμενα 188–196.
  3. Ψευδο-Ερατοσθένης, Καταστερισμοί 16 (αγγλ. μτφρ. R. Hard, Eratosthenes and Hyginus: Constellation Myths, Oxford University Press, 2015).
  4. Υγίνος, Poetica Astronomica II 10.
  5. Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Β΄ 4.3.
  6. Tycho Brahe, De nova et nullius aevi memoria prius visa stella, Κοπεγχάγη, 1573.
  7. Vivian E. Robson, The Fixed Stars and Constellations in Astrology, 1923.
  8. Bernadette Brady, Brady’s Book of Fixed Stars, Weiser, 1998.
  9. Richard H. Allen, Star Names: Their Lore and Meaning, 1899.
  10. Paul Kunitzsch και Tim Smart, A Dictionary of Modern Star Names, Sky Publishing, 2006.
  11. Ian Ridpath, Star Tales, Lutterworth Press, 1988.
  12. Θέσεις άστρων: Yale Bright Star Catalogue (5η έκδοση), υπολογισμός για το 2026 στον τροπικό ζωδιακό.

Εικόνα: Sidney Hall, Urania’s Mirror (Λονδίνο, 1824), πίνακας 3. Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.

Για περισσότερα: Οι 88 αστερισμοί της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (IAU)